Người khuyết tật không chỉ cần được bảo vệ, mà còn có thể bảo vệ cộng đồng

Trong công tác phòng, chống ma túy, người khuyết tật không chỉ là người cần được tiếp cận thông tin và hỗ trợ phù hợp. Với vai trò thành viên trong gia đình, hội viên tổ chức xã hội và công dân của cộng đồng, mỗi người còn có thể góp phần cảnh báo nguy cơ, vận động người thân và lan tỏa lối sống an toàn.

3 1

Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI

Không nhìn người khuyết tật chỉ qua lăng kính dễ bị tổn thương

Khi đề cập đến người khuyết tật trong công tác phòng, chống ma túy, cần tránh một cách nhìn phiến diện: chỉ xem họ là những người dễ bị tổn thương, cần được bảo vệ mà chưa quan tâm đúng mức đến khả năng tự phòng ngừa và đóng góp cho xã hội. Người khuyết tật rất đa dạng về hoàn cảnh, năng lực, sức khỏe, điều kiện sống và mạng lưới hỗ trợ. Nhiều người học tập, làm việc, chăm lo gia đình, tham gia hoạt động xã hội và đóng góp tích cực cho cộng đồng.

Điều đáng quan tâm là một bộ phận người khuyết tật vẫn phải đối mặt với những rào cản về việc làm, thu nhập, giao tiếp, tiếp cận thông tin và dịch vụ hỗ trợ. Khi những khó khăn này đi cùng sự cô đơn, áp lực tâm lý, kỳ thị hoặc thiếu sự đồng hành, khả năng nhận diện nguy cơ và tìm kiếm trợ giúp có thể bị hạn chế. Đây là những yếu tố cần được lưu ý trong công tác phòng ngừa, không phải căn cứ để mặc định người khuyết tật có nguy cơ sử dụng ma túy cao hơn người khác.

Sự lôi kéo có thể bắt đầu từ những lời mời gọi tưởng như vô hại: hứa hẹn tiền bạc, việc làm, tình cảm, rủ rê tham gia nhóm kín trên mạng hoặc nhờ vận chuyển, cất giữ đồ vật không rõ nguồn gốc. Nếu thiếu thông tin và kỹ năng nhận diện, một người có thể bị đặt vào tình huống nguy hiểm mà không lường hết hậu quả. Vì vậy, trang bị kiến thức để nhận biết, biết cách từ chối và tìm đúng địa chỉ trợ giúp là yêu cầu cần thiết đối với mỗi người.

Vai trò của mỗi người bắt đầu từ những điều gần gũi

Phòng, chống ma túy trước hết bắt đầu từ khả năng tự bảo vệ. Mỗi người khuyết tật cần chủ động tìm hiểu thông tin từ nguồn đáng tin cậy, cảnh giác với những lời mời gọi bất thường, không nhận vận chuyển hoặc cất giữ đồ vật không rõ nguồn gốc, thận trọng khi chia sẻ thông tin cá nhân trên mạng và tìm kiếm sự giúp đỡ khi cảm thấy bị đe dọa hoặc ép buộc.

Khả năng đóng góp của mỗi người không nhất thiết phải bắt đầu từ những hoạt động lớn. Người thường xuyên sử dụng mạng xã hội có thể chia sẻ thông tin đã được kiểm chứng; người tham gia sinh hoạt hội có thể trao đổi, nhắc nhở bạn bè; người có kinh nghiệm có thể chia sẻ những bài học thực tế để người khác cảnh giác. Một thông tin đúng được chuyển đến đúng người, một lời khuyên kịp thời hay sự lên tiếng trước hành vi lôi kéo, lợi dụng cũng có thể góp phần ngăn ngừa nguy cơ.

Tuy nhiên, không phải người khuyết tật nào cũng tham gia tổ chức hội hoặc có điều kiện tiếp xúc thường xuyên với các hoạt động cộng đồng. Có những người ít giao tiếp, sống khép kín, các mối quan hệ xã hội hạn chế; có người chủ yếu kết nối với một vài người quen hoặc những người có hoàn cảnh tương đồng. Khi ít có cơ hội tiếp cận thông tin chính thống và thiếu những địa chỉ hỗ trợ đáng tin cậy, họ có thể gặp khó khăn hơn trong việc nhận diện, ứng phó với những lời dụ dỗ, lôi kéo hoặc hành vi lợi dụng.

Đáng chú ý, những người cùng cảnh ngộ thường có thể tìm đến nhau để trò chuyện, chia sẻ những vấn đề riêng tư mà đôi khi họ khó bày tỏ với người khác. Sự tương đồng về hoàn cảnh, trải nghiệm và những khó khăn trong cuộc sống giúp họ dễ cảm thông, thấu hiểu nhau hơn. Đây vừa có thể là một điểm tựa, vừa tiềm ẩn những nguy cơ nếu các mối quan hệ bị lợi dụng hoặc chịu tác động từ những thông tin, hành vi tiêu cực.

Một người có nhận thức đúng, từng trải qua khó khăn và có lối sống tích cực có thể giúp bạn bè cảnh giác trước lời rủ rê, chia sẻ cách vượt qua áp lực, khuyên ngăn khi nhận thấy dấu hiệu bị lôi kéo. Ngược lại, nếu sự tin tưởng giữa những người cùng hoàn cảnh bị lợi dụng, những mối quan hệ ấy cũng có thể trở thành con đường dẫn đến những hành vi nguy hiểm. Vì vậy, không thể mặc nhiên coi quan hệ đồng cảnh là an toàn hay nguy cơ. Điều cần quan tâm là chất lượng các mối quan hệ, thông tin được chia sẻ và ảnh hưởng mà mỗi người tạo ra cho nhau.

Đây cũng là lý do cần mở rộng hoạt động phòng ngừa ra ngoài phạm vi hội viên các tổ chức. Những người ít kết nối với cộng đồng, chưa tham gia tổ chức hội hoặc chủ yếu giao tiếp trong những nhóm nhỏ cũng cần được tiếp cận thông tin và các kênh hỗ trợ. Không nên để những người này trở thành khoảng trống trong hoạt động truyền thông chỉ vì họ không nằm trong mạng lưới quản lý, sinh hoạt của một tổ chức cụ thể.

Khi phát hiện tình huống đáng ngờ, cách xử lý phù hợp là tìm đến người đáng tin cậy hoặc cơ quan có thẩm quyền, thay vì tự mình đối đầu hay can thiệp vượt quá khả năng. Với người gặp khó khăn trong giao tiếp, nhận thức hoặc di chuyển, gia đình và tổ chức có thể hỗ trợ tiếp cận thông tin, hướng dẫn cách ứng phó và tìm kiếm dịch vụ phù hợp. Sự hỗ trợ cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng ý kiến, lựa chọn và khả năng của người khuyết tật.

Từ một thành viên trong gia đình đến người cùng bảo vệ người thân

Một khía cạnh thường chưa được chú ý đúng mức là vai trò của người khuyết tật trong chính gia đình mình. Họ không chỉ là người con, người anh chị em, người vợ hoặc chồng, người cha hoặc mẹ cần được chăm sóc, mà còn là thành viên có tình cảm, tiếng nói và trách nhiệm trong các mối quan hệ gia đình.

Trong những cuộc trò chuyện thường ngày, người khuyết tật có thể nhắc nhở người thân về những nguy cơ từ ma túy, chia sẻ thông tin đã biết, khuyên người thân tránh xa những lời rủ rê hoặc cùng gia đình tìm kiếm sự hỗ trợ khi phát hiện dấu hiệu đáng lo ngại. Một lời khuyên từ người thân, một cuộc trao đổi thẳng thắn trong gia đình đôi khi có giá trị hơn những thông điệp tuyên truyền xa lạ.

Sự gắn bó gia đình có thể trở thành một yếu tố bảo vệ: trách nhiệm với người thân, mong muốn duy trì cuộc sống ổn định và sự quan tâm lẫn nhau có thể giúp mỗi thành viên cân nhắc kỹ hơn trước những lựa chọn nguy hiểm. Người khuyết tật cũng có thể góp phần tạo nên môi trường gia đình lành mạnh, nơi các thành viên cởi mở chia sẻ khó khăn, không che giấu những nguy cơ và biết tìm kiếm sự giúp đỡ khi cần.

Tuy nhiên, không thể đặt lên vai người khuyết tật trách nhiệm kiểm soát hành vi của những người thân khác, càng không thể khiến họ cảm thấy mình có lỗi nếu một thành viên trong gia đình sử dụng ma túy hoặc vi phạm pháp luật. Phòng ngừa là trách nhiệm của mỗi cá nhân, cần có sự đồng hành của gia đình, cộng đồng và các cơ quan chuyên môn.

Khi một người vướng vào vụ việc liên quan đến ma túy

Những vụ việc liên quan đến ma túy có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với cá nhân và gia đình. Người khuyết tật có liên quan đến ma túy, dù là người bị lôi kéo, bị lợi dụng hay có hành vi vi phạm, đều có thể phải đối mặt với những khó khăn về sức khỏe, việc làm, thu nhập, quan hệ gia đình và khả năng tiếp tục tham gia đời sống xã hội. Những rào cản sẵn có còn có thể khiến việc tiếp cận tư vấn pháp lý, hỗ trợ y tế, phục hồi và tái hòa nhập trở nên khó khăn hơn nếu dịch vụ chưa bảo đảm khả năng tiếp cận.

Gia đình có thể chịu áp lực tài chính, tâm lý, chăm sóc và sự kỳ thị. Đặc biệt, nếu người liên quan là lao động chính, người chăm sóc thành viên khác hoặc đang đảm nhiệm một vai trò quan trọng trong gia đình, những ảnh hưởng có thể lan sang nhiều người.

Cần phân biệt rõ giữa người bị nghi ngờ, người bị điều tra, người bị truy tố và người đã bị kết án bằng bản án có hiệu lực. Không thể lấy việc một người bị nhắc tên trong vụ việc để vội vàng kết luận họ có tội, cũng không thể từ hành vi của một cá nhân để đánh đồng cả gia đình hay tổ chức mà người đó đang sinh hoạt. Việc xử lý thông tin cần căn cứ vào sự thật, tôn trọng quyền riêng tư và các quy định pháp luật.

Một người đã sử dụng ma túy hoặc phải đối diện với hậu quả pháp lý vẫn cần có cơ hội tiếp cận tư vấn, điều trị phù hợp, hỗ trợ pháp lý và tái hòa nhập. Nếu chỉ dừng ở việc lên án, kỳ thị hoặc loại trừ, những khó khăn của cá nhân và gia đình có thể càng trở nên nghiêm trọng. Phòng ngừa cần đi cùng khả năng hỗ trợ người gặp vấn đề vượt qua khó khăn, ổn định cuộc sống và trở lại với cộng đồng.

Cần trao quyền và phát huy sự hỗ trợ đồng đẳng

Muốn người khuyết tật chủ động tham gia phòng, chống ma túy, trước hết phải bảo đảm họ có đủ thông tin và điều kiện để thực hiện điều đó. Video cần có phụ đề hoặc ngôn ngữ ký hiệu; tài liệu cần có bản âm thanh, chữ dễ đọc và định dạng phù hợp; địa điểm sinh hoạt, tư vấn phải bảo đảm khả năng tiếp cận. Thông tin cũng cần chỉ rõ nơi có thể tìm kiếm sự trợ giúp, thay vì chỉ dừng ở việc nêu tác hại và khuyến cáo tránh xa ma túy.

Các tổ chức của người khuyết tật có thể tổ chức trao đổi đồng đẳng, tập huấn kỹ năng tự bảo vệ, hướng dẫn cách ứng phó khi bị dụ dỗ hoặc ép buộc và kết nối người cần hỗ trợ với dịch vụ chuyên môn. Đặc biệt, cần phát huy vai trò của những người khuyết tật có kiến thức, kinh nghiệm sống, uy tín và khả năng kết nối với cộng đồng để trở thành những người hỗ trợ đồng đẳng. Họ có thể chia sẻ thông tin phòng ngừa, kể lại những trải nghiệm thực tế, cảnh báo phương thức lôi kéo và hướng dẫn bạn bè tìm đến những địa chỉ trợ giúp đáng tin cậy.

Cách làm này có ý nghĩa với cả những người không tham gia tổ chức hội, ít giao tiếp hoặc chưa có điều kiện tiếp cận các chương trình truyền thông chính thức. Thông qua những mối quan hệ sẵn có, người hỗ trợ đồng đẳng có thể đưa thông tin đến gần hơn với những người mà các hoạt động tuyên truyền tập trung khó tiếp cận. Những cuộc trò chuyện giữa những người có sự thấu hiểu lẫn nhau đôi khi tạo điều kiện để một người mạnh dạn chia sẻ khó khăn, nhận ra nguy cơ và tìm kiếm sự giúp đỡ sớm hơn.

Tuy nhiên, người hỗ trợ đồng đẳng không thể thay thế chuyên gia, cán bộ y tế hay cơ quan chức năng. Họ cần được trang bị kiến thức cơ bản, kỹ năng giao tiếp không kỳ thị, biết bảo vệ thông tin riêng tư và nhận diện giới hạn vai trò của mình để chuyển gửi đến dịch vụ chuyên môn khi cần.

Gia đình cần được khuyến khích trò chuyện cởi mở, không đổ lỗi, không che giấu nguy cơ và không để sự kỳ thị cản trở việc tìm kiếm trợ giúp.

Quan trọng hơn, người khuyết tật cần có tiếng nói trong quá trình xây dựng và thực hiện các chương trình liên quan trực tiếp đến mình. Họ có thể chỉ ra những nội dung chưa phù hợp, những rào cản trong tiếp cận thông tin và đề xuất cách truyền thông sát với nhu cầu thực tế. Các chương trình phòng ngừa sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ được xây dựng từ góc nhìn của cơ quan tổ chức mà thiếu sự tham gia của chính những người thụ hưởng và cộng đồng liên quan.

Từ một người, lan tỏa đến gia đình và cộng đồng

Không ai có thể một mình ngăn chặn hiểm họa ma túy. Nhưng mỗi người có thể bắt đầu từ những hành động vừa sức: tìm hiểu thông tin đúng, bảo vệ bản thân, trò chuyện với người thân, nhắc nhở bạn bè, tìm kiếm hỗ trợ khi cần và không im lặng trước nguy cơ bị cưỡng ép hoặc lợi dụng.

Người khuyết tật không đứng ngoài những vấn đề chung của xã hội. Họ có quyền được bảo vệ, đồng thời có khả năng và trách nhiệm của một thành viên trong gia đình, một hội viên và một công dân. Khi có đủ thông tin, điều kiện tiếp cận và cơ hội tham gia, họ hoàn toàn có thể góp tiếng nói vào việc ngăn ngừa ma túy, bảo vệ người thân và giữ gìn sự an toàn của cộng đồng.

Phòng, chống ma túy không chỉ cần những chương trình tuyên truyền hay hoạt động của các cơ quan chuyên trách. Công việc này còn bắt đầu từ những mối quan hệ gần gũi, từ sự chia sẻ giữa người thân, bạn bè và những người cùng hoàn cảnh. Khi một người biết tự bảo vệ mình, đồng thời có thể giúp người khác nhận ra nguy cơ và tìm kiếm sự trợ giúp, giá trị của hoạt động phòng ngừa đã vượt ra ngoài phạm vi của một cá nhân. Người khuyết tật cần được tạo điều kiện để thực hiện vai trò ấy, không chỉ vì quyền lợi của chính họ mà còn vì sự an toàn chung của gia đình và cộng đồng.

Hiền Trịnh

Bài viết liên quan

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Lên đầu trang