Đội phòng chống tội phạm ma túy và tệ nạn xã hội phường Việt Hưng
Từ thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm, các vụ án thời gian qua cho thấy người khuyết tật có thể liên quan đến tội phạm ma túy dưới nhiều vai trò khác nhau: có người bị lôi kéo, lợi dụng; cũng có trường hợp trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm. Vì vậy, việc đánh giá mỗi vụ việc cần căn cứ vào hành vi, mức độ lỗi và năng lực nhận thức, điều khiển hành vi của người liên quan, không thể chỉ dựa vào tình trạng khuyết tật. Khuyết tật tự thân không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự; việc xem xét trách nhiệm phải tuân thủ các điều kiện cụ thể của pháp luật. Phòng ngừa vì thế không thể chỉ dừng ở cảnh báo tác hại của ma túy, mà cần giúp người khuyết tật nhận diện nguy cơ, hiểu hệ quả pháp lý và biết cách tự bảo vệ mình. Luật Phòng, chống ma túy năm 2025 và Luật Người khuyết tật năm 2010 là cơ sở pháp lý quan trọng để triển khai công tác phòng ngừa từ cộng đồng, bảo đảm người khuyết tật được tiếp cận thông tin và các biện pháp hỗ trợ phù hợp.
Ảnh mang tính chính minh họa, có sự hỗ trợ của AI
Từ những vụ việc cụ thể
Qua một số vụ việc đã được báo chí phản ánh, có thể thấy người khuyết tật liên quan đến hoạt động phạm tội về ma túy với những vai trò và phương thức khác nhau. Việc xem xét từng trường hợp cần dựa trên hành vi, chứng cứ cụ thể, tránh suy luận từ tình trạng khuyết tật của người liên quan.
Tội phạm ma túy thường có phương thức, thủ đoạn hoạt động phức tạp, kín đáo và luôn tìm cách đối phó với sự phát hiện của cơ quan chức năng. Một số đối tượng thay đổi cách thức giao dịch, vận chuyển, cất giấu ma túy; thậm chí lợi dụng hoàn cảnh cá nhân, đặc điểm sức khỏe, phương tiện sinh hoạt hoặc sự cảm thông của cộng đồng để tạo vỏ bọc, che giấu hành vi vi phạm. Trong một số trường hợp, các đối tượng có thể lợi dụng hoàn cảnh, đặc điểm sức khỏe hoặc phương tiện sinh hoạt của người khuyết tật để che giấu hành vi vi phạm, đánh lạc hướng sự chú ý của cơ quan chức năng. Nhiều Vụ việc cho thấy phương tiện sinh hoạt dành cho người khuyết tật, trong trường hợp cụ thể, có thể bị sử dụng vào hoạt động phạm tội. Tuy nhiên, cần nhìn nhận đây là hành vi của cá nhân trong vụ án, không phải căn cứ để hình thành “định kiến” đối với người sử dụng phương tiện tương tự.
Đáng chú ý, ma túy hiện nay không chỉ tồn tại dưới những dạng thức quen thuộc mà còn xuất hiện với nhiều chủng loại, hình thức khác nhau. Các chất ma túy tổng hợp, ma túy dạng mới và những sản phẩm có chứa chất ma túy có thể len lỏi vào nhiều môi trường, từ khu dân cư, nhà trọ, cơ sở kinh doanh dịch vụ đến các mối quan hệ quen biết, giao dịch trên không gian mạng. Phương thức tiếp cận cũng ngày càng đa dạng, khiến việc nhận diện không phải lúc nào cũng dễ dàng, nhất là với những người thiếu thông tin hoặc chưa có kỹ năng nhận biết. Trong bối cảnh đó, người khuyết tật cũng có thể trở thành đối tượng bị tiếp cận, dụ dỗ, lôi kéo hoặc lợi dụng vào các hoạt động liên quan đến ma túy. Vì vậy, công tác phòng ngừa cần theo sát diễn biến của tình hình tội phạm, đồng thời đưa thông tin cảnh báo đến những nhóm dân cư có nhận thức và điều kiện tiếp cận thông tin còn hạn chế.
Đơn cử như vụ Nguyễn Văn Bé (“Bé cụt”) tại An Giang. Tháng 4/2021, Công an tỉnh An Giang triệt phá đường dây mua bán ma túy liên huyện do Bé cầm đầu. Đối tượng sử dụng xe tự chế dành cho người khuyết tật để vận chuyển ma túy, đồng thời bố trí đàn em cảnh giới phía trước nhằm đối phó với lực lượng chức năng. Khám xét nơi ở, cơ quan điều tra thu giữ trên 27 gam ma túy tổng hợp cùng nhiều hung khí. Trước đó, Bé từng bị TAND TP. Châu Đốc tuyên phạt 8 năm tù về tội mua bán trái phép chất ma túy và mãn hạn tù vào đầu năm 2020. Vụ việc cho thấy các đối tượng phạm tội có thể tận dụng đặc điểm phương tiện sinh hoạt và hoàn cảnh cá nhân để che giấu hoạt động phạm pháp. Đáng chú ý, Bé từng bị xử lý về hành vi mua bán ma túy nhưng sau khi chấp hành án xong vẫn tiếp tục phạm tội cũng đặt ra yêu cầu quan tâm hơn đến công tác quản lý, hỗ trợ và phòng ngừa tái phạm tại cộng đồng.
Hay trường hợp Tạ Đình Phúc (“Phúc Què”) tại Lào Cai, lợi dụng diện được hoãn chấp hành án phạt tù, đối tượng tiếp tục sử dụng xe ba gác chở theo trẻ nhỏ để che giấu hành vi tàng trữ trái phép chất ma túy. Năm 2022, Phúc bị TAND TP. Yên Bái tuyên phạt 8 năm tù về tội “Mua bán trái phép chất ma túy” nhưng thuộc trường hợp được hoãn chấp hành án vì lý do sức khỏe. Tháng 10/2026, Công an tỉnh Lào Cai khởi tố Phúc về tội “Tàng trữ trái phép chất ma túy” sau khi bắt quả tang tàng trữ heroin. Trường hợp này cho thấy cần phân biệt rõ giữa việc được hoãn chấp hành án theo quy định pháp luật và việc miễn trách nhiệm đối với hành vi phạm tội. Hoãn chấp hành án do lý do sức khỏe không làm mất hiệu lực của bản án đã tuyên, cũng không loại trừ việc xem xét trách nhiệm hình sự nếu người đó tiếp tục thực hiện hành vi phạm tội mới. Từ góc độ phòng ngừa, việc theo dõi, nắm tình hình và phối hợp hỗ trợ người được hoãn chấp hành án tại nơi cư trú cần được thực hiện phù hợp với quy định, góp phần hạn chế nguy cơ tái phạm.
Ở Nghệ An, báo chí từng phản ánh trường hợp Lữ Văn Thiệt, người khuyết tật bẩm sinh và sử dụng xe lăn, Thiệt tổ chức hoạt động mua bán ma túy tại nhà, cung cấp cho người sử dụng ở địa bàn huyện Quế Phong.
Còn tại Hải Dương, tháng 8/2022, TAND TP. Chí Linh tuyên phạt Hoàng Thị Cúc 30 tháng tù về tội mua bán trái phép chất ma túy. Tại tòa, Cúc khai nguyên nhân phạm tội là do khuyết tật nặng, sức khỏe yếu, không có khả năng lao động, chỉ sống nhờ trợ cấp nên mới mua ma túy về bán kiếm lời.
Có thể thấy, người khuyết tật có thể liên quan đến các vụ việc ma túy với những hành vi khác nhau như: sử dụng, tàng trữ, mua bán, vận chuyển trái phép chất ma túy… Mỗi trường hợp cần được nhìn nhận trên cơ sở hành vi và hoàn cảnh cụ thể.
Nhận diện nguy cơ để phòng ngừa từ sớm
Từ thực tiễn đó, công tác phòng, chống ma túy cần nhìn nhận từng trường hợp cụ thể, thay vì mặc định người khuyết tật chỉ là đối tượng cần bảo vệ hoặc dễ bị lợi dụng. Hoàn cảnh sống, khả năng tiếp cận thông tin, điều kiện việc làm, quan hệ xã hội và mức độ nhận thức của mỗi người không giống nhau. Khuyết tật tự thân không nói lên một người có sử dụng ma túy hay có nguy cơ vi phạm pháp luật hay không.
Trong thực tế, một người có thể đồng thời có hành vi sử dụng và tàng trữ trái phép chất ma túy; cũng có trường hợp mua bán để có tiền tiếp tục sử dụng. Một số đối tượng còn lợi dụng nơi ở hoặc hoàn cảnh sinh hoạt để tổ chức giao dịch. Đây là những hành vi cần được xác định bằng dấu hiệu, tài liệu và chứng cứ cụ thể, không thể coi là đặc điểm chung của người khuyết tật.
Một nguy cơ khác là người khuyết tật bị lôi kéo vận chuyển, giao nhận đồ vật không rõ nguồn gốc. Vì cần việc làm hoặc một khoản tiền công, có người có thể nhận lời mà không tìm hiểu đầy đủ tính chất công việc. Để phòng ngừa, cần hướng dẫn người dân thận trọng với những lời đề nghị giữ bí mật, giao nhận hàng hóa không rõ nguồn gốc hoặc trả công bất thường; khi phát hiện dấu hiệu nghi vấn, nên thông báo cho cơ quan chức năng để được hướng dẫn.
Đáng chú ý, các đối tượng phạm tội có thể lợi dụng khó khăn kinh tế, nhu cầu việc làm, sự thiếu hụt thông tin pháp luật hoặc hoàn cảnh phụ thuộc của một số người khuyết tật để dụ dỗ, lôi kéo. Vì vậy, bên cạnh việc cung cấp kiến thức pháp luật, cần trang bị kỹ năng nhận diện lời mời gọi bất thường, biết từ chối và tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Bên cạnh tác động của ma túy, một số yếu tố về sức khỏe tâm thần và hoàn cảnh xã hội cũng cần được quan tâm trong công tác phòng ngừa. Người khuyết tật gặp khó khăn trong giao tiếp, ít có cơ hội học tập, việc làm, thiếu kết nối với cộng đồng hoặc không có mạng lưới hỗ trợ phù hợp có thể phải đối mặt với nhiều áp lực trong cuộc sống. Nếu không được quan tâm, hỗ trợ kịp thời, những khó khăn này có thể làm tăng nguy cơ bị dụ dỗ, lôi kéo, lệ thuộc vào người khác hoặc tiếp xúc với môi trường có liên quan đến ma túy. Đặc biệt, với người đồng thời có vấn đề về sức khỏe tâm thần, việc phát hiện sớm, tư vấn, chăm sóc và kết nối với cơ sở y tế cần được chú trọng. Đây không phải hệ quả tất yếu của tình trạng khuyết tật, mà là những yếu tố cần được nhận diện ở từng hoàn cảnh cụ thể.
Từ góc độ phòng, chống tội phạm, khi phát hiện người khuyết tật có liên quan đến vụ việc về ma túy, lực lượng chức năng cần làm rõ vai trò và mức độ tham gia của từng người: họ là người bị lôi kéo, ép buộc, lợi dụng hay trực tiếp thực hiện hành vi vi phạm; có biết tính chất của hành vi, mục đích công việc được giao và hậu quả có thể xảy ra hay không. Việc xác minh không thể chỉ dựa vào lời khai ban đầu hoặc biểu hiện bên ngoài, mà cần đối chiếu với tài liệu, chứng cứ, diễn biến vụ việc và các tình tiết liên quan. Đặc biệt, cần chú ý những trường hợp người khuyết tật gặp khó khăn trong giao tiếp, nhận thức hoặc phụ thuộc vào người khác, để tránh bỏ sót dấu hiệu bị lợi dụng, đồng thời không đánh giá sai bản chất hành vi.
Pháp luật hình sự đã có những quy định để xem xét tình trạng khuyết tật, sức khỏe và năng lực nhận thức của người thực hiện hành vi. Điểm p khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội là người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng thuộc trường hợp được xem xét giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điều 21 quy định trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự khi người thực hiện hành vi mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi. Do đó, trong quá trình giải quyết vụ việc, việc đánh giá các yếu tố này phải dựa trên hồ sơ, tài liệu và kết luận chuyên môn theo quy định; không thể chỉ căn cứ vào việc một người có khuyết tật để mặc nhiên xác định họ bị lợi dụng hoặc không phải chịu trách nhiệm pháp lý.
Đưa thông tin đến đúng người, đúng cách
Phòng, chống ma túy không chỉ là phát hiện, xử lý vi phạm mà còn là giúp người dân nhận biết nguy cơ, biết cách tự bảo vệ và tìm được sự hỗ trợ khi cần. Với người khuyết tật, thông tin cần được chuyển tải bằng hình thức phù hợp với từng dạng tật và nhu cầu tiếp cận: tài liệu chữ nổi hoặc bản âm thanh cho người khiếm thị; phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu cho người khiếm thính; ngôn ngữ đơn giản, dễ hiểu đối với người gặp khó khăn trong tiếp nhận thông tin.
Bên cạnh việc đa dạng hóa hình thức truyền thông, có thể ứng dụng công nghệ số, trong đó có trí tuệ nhân tạo (AI), để chuyển tải các quy định pháp luật và cảnh báo thủ đoạn phạm tội thành infographic, câu hỏi – đáp ngắn hoặc video có tình huống minh họa. Công nghệ có thể giúp nội dung dễ tiếp nhận hơn, nhưng không thay thế việc kiểm chứng thông tin và lựa chọn hình thức phù hợp với từng nhóm người sử dụng.
Ngoài ra, các hoạt động tuyên truyền không nhất thiết phải tổ chức thành chương trình riêng cho người khuyết tật. Có thể lồng ghép nội dung phòng, chống ma túy vào sinh hoạt cộng đồng, các cuộc họp tổ dân phố, hoạt động của hội, câu lạc bộ và nhóm hỗ trợ người khuyết tật. Việc lựa chọn hình thức cần căn cứ vào nhu cầu, điều kiện thực tế, bảo đảm người cần thông tin có thể tiếp cận, hiểu và sử dụng thông tin trong đời sống.
Thực tế, lực lượng công an tại nhiều địa phương đang tích cực tuyên truyền phòng, chống ma túy với nhiều hình thức, địa điểm khác nhau, từ hội trường đến tổ dân phố, khu dân cư, khu nhà trọ, trường học…, thu hút hàng nghìn lượt người tham dự. Việc đưa tuyên truyền đến tận cộng đồng cũng tạo điều kiện để lồng ghép nội dung phù hợp với người khuyết tật, giúp họ và gia đình nhận diện nguy cơ, hiểu quy định pháp luật và biết cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Và một ví dụ về cách tiếp cận này là mô hình “Khu nhà trọ an toàn cho người khiếm thị và trẻ em” tại TP.HCM là một ví dụ về cách tiếp cận thông qua môi trường sống và sự phối hợp cộng đồng. Mô hình được triển khai tại khu nhà trọ có 27 phòng với 47 nhân khẩu, chủ yếu là người khiếm thị, trẻ em và người lao động có hoàn cảnh khó khăn; Ban Tổ chức đã công bố thành lập Tổ tự quản khu nhà trọ để phối hợp quản lý cư trú, tuyên truyền pháp luật và vận động người thuê trọ tham gia phòng ngừa tội phạm, ma túy ngay từ cơ sở. Giá trị tham khảo ở đây là việc quan tâm đến nhóm cư dân có nhu cầu hỗ trợ, gắn an toàn với sinh hoạt hằng ngày và phát huy vai trò tự quản. Mô hình này có thể không phải mô hình chuyên biệt về phòng, chống ma túy, nhưng có thể gợi mở cách làm thông qua sự phối hợp giữa người dân, tổ tự quản và lực lượng chức năng. Khi vận dụng vào công tác phòng ngừa ma túy, mỗi địa phương cần lựa chọn nội dung và cách tổ chức phù hợp với đặc điểm dân cư, không áp dụng máy móc một mô hình cho mọi địa bàn.
Bên cạnh lực lượng chức năng, báo chí và truyền thông địa phương cũng có vai trò quan trọng. Thông tin về các vụ việc cần phản ánh đúng bản chất, phân biệt rõ người bị lôi kéo, bị lợi dụng với người chủ động thực hiện hành vi vi phạm. Việc đưa tin cần tránh khai thác tình trạng khuyết tật như yếu tố gây tò mò hoặc quy kết từ một vài vụ án để hình thành định kiến đối với cả cộng đồng. Truyền thông có trách nhiệm không chỉ giúp cảnh báo nguy cơ mà còn góp phần để người khuyết tật tiếp cận thông tin bình đẳng hơn.
Một nội dung khác cần được quan tâm là khả năng tiếp cận dịch vụ điều trị, cai nghiện và hỗ trợ sau cai. Người khuyết tật có thể gặp trở ngại về đi lại, cơ sở vật chất, phương thức tư vấn, tài liệu cung cấp hoặc sự kỳ thị tại một số nơi. Những rào cản này cần được khảo sát và xử lý phù hợp để người có nhu cầu không bị bỏ lại phía sau. Hỗ trợ y tế, tư vấn và sinh kế cũng cần được xem xét trong quá trình giúp người sau cai nghiện ổn định cuộc sống, hạn chế nguy cơ quay trở lại sử dụng ma túy.
Theo Quyết định số 08/2026/QĐ-TTg, ngày 03/3/2026 của Thủ tướng chính phủ quy định chính sách cho vay vốn ưu đãi đối với người sau cai nghiện ma túy nhằm hỗ trợ học nghề, sản xuất, kinh doanh và tạo việc làm là một nội dung cần được phổ biến đến người đủ điều kiện thụ hưởng. Mức vay, lãi suất, đối tượng và điều kiện vay được thực hiện theo quy định cụ thể của Quyết định và hướng dẫn của cơ quan có thẩm quyền. Đây là một kênh hỗ trợ ổn định cuộc sống, không thay thế các biện pháp điều trị, tư vấn và hỗ trợ xã hội khác.
Về trợ giúp pháp lý, Luật Trợ giúp pháp lý số 05/2026/QH16, có hiệu lực từ ngày 01/01/2027, bổ sung quy định về đối tượng được trợ giúp pháp lý, trong đó có người khuyết tật theo điều kiện luật định. Quy định này cần được phổ biến rộng rãi để người khuyết tật biết quyền tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý miễn phí và chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi phát sinh vấn đề pháp lý. Khi có nhu cầu, người dân có thể liên hệ tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý để được hướng dẫn về điều kiện, phạm vi và thủ tục cụ thể.
Ở cấp cơ sở, công an cấp xã cần phối hợp với các tổ chức của và vì người khuyết tật, cơ sở y tế, tổ chức trợ giúp pháp lý và các lực lượng liên quan để nắm bắt nhu cầu, kịp thời cung cấp thông tin, hỗ trợ người có nguy cơ hoặc phát hiện dấu hiệu bị lôi kéo, ép buộc. Những đầu mối liên hệ cần được giới thiệu rõ ràng để người khuyết tật và gia đình biết tìm đến đâu khi cần tư vấn, hỗ trợ hoặc thông báo vụ việc.
Phòng, chống ma túy đối với người khuyết tật cần được triển khai từ cả hai phía: chủ động phòng ngừa nguy cơ bị lôi kéo, lợi dụng và bảo đảm việc xem xét, xử lý hành vi vi phạm đúng bản chất, đúng quy định pháp luật. Muốn vậy, thông tin phải đến được với người cần tiếp nhận; các dịch vụ y tế, cai nghiện, trợ giúp pháp lý và hỗ trợ sinh kế cần có khả năng tiếp cận phù hợp. Bảo vệ người khuyết tật không có nghĩa là mặc nhiên xem họ là nạn nhân, cũng không phải bỏ qua trách nhiệm khi có hành vi vi phạm. Điều quan trọng là nhận diện đúng từng hoàn cảnh, ngăn ngừa việc bị lợi dụng và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của mỗi người.
Nhà báo Hải Phong
Trung tá Nguyễn Thanh Hải
