Trong tiến trình xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, chất lượng của một chính sách không chỉ được đánh giá ở nội dung quy định, mà còn ở khả năng đi vào cuộc sống. Một văn bản được xây dựng công phu sẽ khó phát huy hiệu quả nếu quá trình tổ chức thực hiện còn nhiều khoảng trống; ngược lại, những vướng mắc phát sinh từ thực tiễn nếu được lắng nghe, phân tích và tiếp thu kịp thời sẽ trở thành cơ sở quan trọng để hoàn thiện thể chế.
Hội nghị chụp ảnh lưu niệm
Tinh thần ấy được thể hiện rõ tại Hội nghị “Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh – Góc nhìn pháp luật và thực tiễn” do Cục Pháp luật dân sự – kinh tế (Bộ Tư pháp) chủ trì, Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phối hợp với Tạp chí điện tử Đồng Hành Việt tổ chức. Giá trị của hội nghị không chỉ nằm ở việc phổ biến quy định pháp luật hay giải đáp các vướng mắc cụ thể, mà còn ở việc tạo dựng một diễn đàn đối thoại thực chất, nơi tiếng nói của doanh nghiệp được nhìn nhận như một nguồn dữ liệu quan trọng phục vụ quá trình rà soát, hoàn thiện chính sách.
Đối thoại – mắt xích quan trọng của quá trình hoàn thiện thể chế
Ngay từ phát biểu khai mạc, đại diện cơ quan tổ chức đã nhấn mạnh tinh thần cầu thị: “Chúng tôi mong có những ý kiến đa dạng, kể cả trái chiều. Chúng tôi muốn những trao đổi, thảo luận thẳng thắn. Chúng tôi không phải là người thường xuyên tiếp xúc với thực tiễn doanh nghiệp, vì vậy, những thông tin từ kênh này rất quý giá đối với chúng tôi.” Đó không chỉ là lời mở đầu mang tính nghi thức, mà còn định hình một không khí đối thoại cởi mở, thực chất xuyên suốt hội nghị.
Những năm gần đây, hệ thống chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh liên tục được bổ sung, hoàn thiện nhằm tạo động lực cho khu vực kinh tế tư nhân phát triển. Từ hỗ trợ pháp lý, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh đến các chính sách về thuế, tín dụng, lao động…, khuôn khổ pháp lý ngày càng đầy đủ hơn, thể hiện quyết tâm đồng hành cùng doanh nghiệp.
Tuy nhiên, giữa quy định trên giấy và thực tiễn triển khai luôn tồn tại một khoảng cách nhất định. Khoảng cách ấy không chỉ xuất phát từ sự thay đổi nhanh của môi trường kinh doanh mà còn đến từ những khó khăn trong khâu tổ chức thực hiện, khả năng tiếp cận thông tin pháp luật, sự phối hợp giữa các cơ quan và những vấn đề mới mà thực tiễn liên tục đặt ra.
Nếu trước đây, nhiều hội nghị chủ yếu tập trung phổ biến quy định mới thì tại hội nghị lần này, trọng tâm được chuyển sang lắng nghe những vấn đề phát sinh trong quá trình thực thi. Chính sự thay đổi ấy cho thấy một bước chuyển trong tư duy xây dựng chính sách: doanh nghiệp không còn chỉ là đối tượng thụ hưởng hay chấp hành pháp luật, mà trở thành chủ thể phản hồi, góp phần kiểm chứng tính khả thi của chính sách ngay từ thực tiễn.
Đó cũng là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật hiện nay. Một chính sách tốt không chỉ cần đúng về mặt pháp lý mà còn phải phù hợp với điều kiện sản xuất, kinh doanh và có khả năng giải quyết những vấn đề mà doanh nghiệp đang thực sự đối mặt.
Khi những vướng mắc từ thực tiễn trở thành dữ liệu chính sách
Điểm nổi bật của hội nghị là các ý kiến không dừng ở việc phản ánh khó khăn của từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà phản chiếu nhiều nhóm vấn đề đang tồn tại trong quá trình thực thi chính sách.
Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là chi phí tuân thủ pháp luật. Doanh nghiệp khẳng định việc thực hiện đầy đủ các quy định của pháp luật là trách nhiệm tất yếu. Tuy nhiên, với doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh hay doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động yếu thế, việc áp dụng một số quy định trong thực tế vẫn phát sinh những khó khăn cần tiếp tục được nghiên cứu để bảo đảm tính khả thi.
Một trường hợp điển hình được nêu ra liên quan đến quy định về bảo hiểm xã hội đối với doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động yếu thế. Từ thực tiễn hoạt động, một số doanh nghiệp cho rằng, với đặc thù năng suất lao động và thu nhập của người lao động còn hạn chế, việc áp dụng các quy định hiện hành trong một số trường hợp vẫn gặp không ít khó khăn. Theo các đại biểu, đây là vấn đề cần tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá từ thực tiễn để có những giải pháp phù hợp, vừa bảo đảm quyền lợi của người lao động, vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp duy trì hoạt động, mở rộng cơ hội việc làm cho các nhóm lao động yếu thế.
Những băn khoăn được đặt ra không nhằm phủ nhận chính sách mà phản ánh mong muốn chính sách được tổ chức thực hiện linh hoạt hơn, phù hợp hơn với điều kiện thực tế.
Một nhóm vấn đề khác liên quan đến khâu tổ chức thực hiện. Nhiều đại biểu phản ánh việc xác định đầu mối giải quyết, cơ quan xác nhận hoặc hướng dẫn thực hiện một số chính sách còn chưa thống nhất, nhất là trong bối cảnh sắp xếp tổ chức bộ máy ở một số địa phương. Có những quy định đã tương đối rõ, nhưng khi triển khai, doanh nghiệp vẫn phải mất nhiều thời gian tìm hiểu, bổ sung hồ sơ hoặc liên hệ nhiều cơ quan khác nhau mới có thể hoàn thành thủ tục.
Tại hội nghị, câu chuyện được kể lại của một doanh nghiệp sử dụng 100% lao động là người khuyết tật ngồi xe lăn đã khiến nhiều đại biểu xúc động. Doanh nghiệp cho biết vẫn gặp phải những vướng mắc nhất định trong quá trình tiếp cận và thực hiện các chính sách ưu đãi của Nhà nước. Theo đại biểu, việc tiếp cận cơ quan hành chính nhà nước đôi khi vốn đã là rào cản về cơ sở vật chất với người ngồi xe lăn nay lại càng trở nên bế tắc vì sự chưa thống nhất giữa các cơ quan nhất là trong thời điểm sáp nhập. Từ việc xác định đầu mối giải quyết thủ tục hành chính sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy đến việc hoàn thiện hồ sơ, xác nhận để được thụ hưởng chính sách, nhiều doanh nghiệp mong muốn có cơ chế hướng dẫn thống nhất, thuận tiện và phù hợp hơn với điều kiện thực tế của các nhóm doanh nghiệp đặc thù.
Hay như một chia sẻ khá thẳng thắn của một đại biểu về câu chuyện “Chi phí để hoàn thành các xác nhận để hưởng ưu đãi có khi còn tốn kém hơn cả lợi ích từ ưu đãi thuế mà doanh nghiệp được hưởng.”
Những câu chuyện tưởng chừng chỉ là thủ tục hành chính lại phản ánh một vấn đề lớn hơn: khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn nhiều khi không nằm ở nội dung của văn bản, mà nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Chỉ một mắt xích chưa thông suốt cũng có thể làm gia tăng chi phí tuân thủ, ảnh hưởng đến hiệu quả sản xuất, kinh doanh và niềm tin của doanh nghiệp đối với chính sách của Nhà nước.
Cùng với đó, nhiều đại biểu cũng chia sẻ về những khó khăn trong tiếp cận thông tin pháp luật. Trong bối cảnh hệ thống chính sách ngày càng được cập nhật nhanh, doanh nghiệp không chỉ cần biết có quy định mới mà còn cần được hướng dẫn cách áp dụng phù hợp với từng tình huống cụ thể.
Một số đại biểu đề xuất cần tận dụng các nền tảng mà doanh nghiệp thường xuyên sử dụng như Zalo để đưa thông tin pháp luật đến gần hơn. “Nếu chúng ta có một kênh Zalo để đăng tải các quy định mới, hướng dẫn cụ thể, thì doanh nghiệp sẽ dễ dàng tiếp cận hơn rất nhiều”, một đại biểu gợi ý.
Điều doanh nghiệp mong muốn không đơn thuần là được phổ biến pháp luật, mà là được đồng hành, tư vấn và hỗ trợ trong suốt quá trình.
Đáng chú ý, nhiều ý kiến cũng cho rằng hoạt động hỗ trợ pháp lý cần chuyển mạnh từ tư duy “cung cấp thông tin” sang “giải quyết nhu cầu”. Theo đó, thay vì chỉ sử dụng các tư vấn viên do Nhà nước chỉ định, doanh nghiệp sẽ được quyền lựa chọn tổ chức tư vấn phù hợp, thậm chí có thể sử dụng cơ chế “voucher” – Nhà nước cấp phiếu hỗ trợ, doanh nghiệp tự tìm dịch vụ và Nhà nước thanh toán lại. “Cách làm này sẽ đơn giản hơn, linh hoạt hơn và đáp ứng đúng nhu cầu của doanh nghiệp”, một đại biểu chia sẻ.
Thay vì tổ chức nhiều hoạt động mang tính phổ biến chung, cần phát triển các hình thức tư vấn linh hoạt, ứng dụng nền tảng số, xây dựng cơ sở dữ liệu dễ tiếp cận và tăng cường kết nối giữa cơ quan quản lý, chuyên gia pháp lý với cộng đồng doanh nghiệp. Đây cũng là hướng đi mà hệ thống hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó có Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa đang từng bước hướng tới nhằm đưa hoạt động hỗ trợ pháp lý đến gần hơn với nhu cầu thực tiễn.
Nhiều đại biểu cũng được thông tin về định hướng sửa đổi Nghị định 55/2019/NĐ-CP và Luật Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một số thay đổi trọng tâm được kỳ vọng sẽ tháo gỡ các “điểm nghẽn” hiện tại: mở rộng phạm vi hỗ trợ pháp lý từ bồi dưỡng, tọa đàm sang hỗ trợ nhận diện và phòng ngừa rủi ro pháp lý; đổi mới cơ chế tài chính theo hướng đặt hàng kết quả đầu ra; tăng cường phân cấp cho địa phương; và xây dựng bộ tiêu chí đánh giá hiệu quả dựa trên mức độ hài lòng của doanh nghiệp, thay vì chỉ đếm số lượng hoạt động đã tổ chức.
Bên cạnh những vấn đề trước mắt, hội nghị còn ghi nhận nhiều ý kiến về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nâng cao năng lực quản trị và đáp ứng các tiêu chuẩn phát triển bền vững. Những yêu cầu mới này cho thấy hỗ trợ pháp lý ngày nay không còn dừng ở việc giải thích quy định, mà phải đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình nâng cao năng lực cạnh tranh và thích ứng với sự thay đổi của môi trường kinh doanh.
Không chỉ dừng ở những khó khăn, hội nghị cũng ghi nhận những mô hình hiệu quả, lan tỏa mạnh mẽ như minh chứng cho thấy khi chính sách đến đúng đối tượng và được tổ chức thực hiện tốt, sự thay đổi là rất rõ rệt. Điển hình là mô hình hỗ trợ sinh kế cho người khuyết tật tại Nghệ An và Hà Tĩnh. Chỉ với một nguồn quay vòng nhỏ, mô hình đã giúp 150 hộ gia đình có người khuyết tật có thu nhập ổn định, nhiều hộ đã hoàn vốn và bắt đầu tạo ra lãi.
Để mỗi cuộc đối thoại không khép lại ở hội trường
Điều đáng ghi nhận tại hội nghị không phải là số lượng câu hỏi được giải đáp, mà là cách các ý kiến được tiếp nhận và nhìn nhận như những thông tin phản hồi có giá trị đối với quá trình xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật.
Mỗi câu hỏi về thủ tục, mỗi kiến nghị về cơ chế thực hiện hay mỗi chia sẻ từ thực tiễn sản xuất, kinh doanh đều giúp cơ quan quản lý nhận diện rõ hơn những điểm còn bất cập, những quy định cần được làm rõ hoặc những cơ chế cần tiếp tục hoàn thiện. Chính từ sự tương tác hai chiều ấy, đối thoại vượt ra ngoài khuôn khổ của một hội nghị thông thường để trở thành một kênh phản hồi chính sách.
Quang cảnh chương trình
Điều này cũng cho thấy một thay đổi quan trọng trong tư duy quản trị hiện đại. Nếu trước đây, doanh nghiệp chủ yếu được nhìn nhận là đối tượng chịu sự điều chỉnh của pháp luật thì ngày nay, doanh nghiệp còn là chủ thể tham gia vào quá trình hoàn thiện chính sách thông qua chính những phản ánh từ thực tiễn. Những ý kiến ấy không chỉ giúp giải quyết một vụ việc cụ thể mà còn góp phần nhận diện các xu hướng mới, đánh giá mức độ phù hợp của quy định hiện hành và bổ sung căn cứ cho việc sửa đổi, hoàn thiện pháp luật trong tương lai.
Ở góc độ đó, giá trị của đối thoại không nằm ở việc mọi khó khăn đều được giải quyết ngay lập tức. Quan trọng hơn, mỗi cuộc đối thoại tạo ra cơ hội để cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ, cùng chia sẻ trách nhiệm trong việc xây dựng môi trường pháp lý minh bạch, ổn định và thuận lợi hơn cho hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Tiếng nói của thực tiễn làm nên sức sống của chính sách
Thực tiễn luôn vận động, thậm chí thường nhanh hơn các quy định pháp luật. Vì vậy, sẽ không có một chính sách nào hoàn hảo nếu thiếu cơ chế tiếp nhận, phản hồi và điều chỉnh từ cuộc sống.
Hội nghị “Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh – Góc nhìn pháp luật và thực tiễn” không chỉ góp phần tháo gỡ những khó khăn trước mắt cho doanh nghiệp mà còn gợi mở một cách tiếp cận quan trọng trong công tác xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật: lắng nghe thực tiễn để hoàn thiện chính sách, lấy đối thoại làm cầu nối giữa cơ quan quản lý và cộng đồng doanh nghiệp.
Hội nghị cũng chỉ ra rằng, để đối thoại không chỉ dừng ở lời nói, cần sự tham gia tích cực của các tổ chức trung gian như hiệp hội doanh nghiệp, tổ chức của người khuyết tật, hội phụ nữ, mặt trận tổ quốc…. – những “cánh tay nối dài” đưa chính sách đến gần người dân và phản hồi những bất cập từ cơ sở. Khi một người dân có thể hiểu pháp luật, sử dụng chính sách và tạo ra giá trị từ chính khả năng của mình, hiệu quả của chính sách không còn được đo bằng số lượng hoạt động, mà bằng những thay đổi thực sự trong cuộc sống.
Khi mỗi ý kiến từ doanh nghiệp được tiếp nhận một cách cầu thị, được phân tích, tổng hợp và chuyển hóa thành cơ sở rà soát, điều chỉnh chính sách, thì giá trị của một cuộc đối thoại sẽ không dừng lại ở phạm vi hội trường. Đó cũng là lúc doanh nghiệp không chỉ là đối tượng thực thi pháp luật mà thực sự trở thành một phần của quá trình xây dựng pháp luật, góp phần tạo dựng một môi trường kinh doanh minh bạch, thuận lợi và phát triển bền vững.
Thanh Tâm – Tuệ Lâm
