Việc sửa đổi, bổ sung các quy định của Luật Người khuyết tật là cơ hội để hoàn thiện chính sách theo hướng tinh gọn, đồng bộ và thuận tiện hơn. Tuy nhiên, việc điều chỉnh các quy định về thủ tục hành chính và phân công trách nhiệm cần đi đôi với kế thừa, củng cố những cơ chế pháp lý bảo đảm quyền của người khuyết tật, qua đó tăng cường khả năng tiếp cận chính sách, dịch vụ và cơ hội hòa nhập xã hội.
Ảnh mang tính chất minh họa, có sự hỗ trợ của AI
Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trẻ em, Luật Người khuyết tật, Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Người cao tuổi và Luật Bảo hiểm y tế (sau đây xin gọi tắt là Dự thảo) đang được xem xét nhằm điều chỉnh các quy định về thẩm quyền, trách nhiệm quản lý nhà nước, phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính, phù hợp với yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy và hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trong đó, các nội dung sửa đổi, bổ sung Luật Người khuyết tật đặt ra những vấn đề cần quan tâm nhằm bảo đảm tính thống nhất của pháp luật và việc thực hiện quyền của người khuyết tật.
Tuy nhiên, sửa đổi pháp luật về người khuyết tật không chỉ là câu chuyện phân công lại nhiệm vụ giữa các cơ quan hay cắt giảm số lượng điều khoản. Chỉ thị số 14-CT/TW ngày 22/9/2026 của Ban Bí thư đặt ra định hướng chuyển từ chăm sóc, trợ giúp sang bảo đảm quyền bình đẳng, ưu tiên cơ hội hòa nhập và phát triển. Cùng với Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD), các khuyến nghị của Ủy ban về quyền của người khuyết tật tại Nhận xét kết luận đối với Báo cáo quốc gia lần đầu của Việt Nam (CRPD/C/VNM/CO/1), định hướng này đòi hỏi mỗi thay đổi pháp luật phải được xem xét từ tác động thực tế đối với người khuyết tật.
Từ góc độ của một tổ chức của và vì người khuyết tật, Viện Nghiên cứu Phát triển Cộng đồng (ACDC) tập trung phân tích bốn vấn đề đáng chú ý trong Dự thảo, liên quan trực tiếp đến việc kế thừa và hoàn thiện các cơ chế pháp lý bảo đảm quyền của người khuyết tật.
Bảo đảm quyền của người khuyết tật trong xác định mức độ khuyết tật
Giấy xác nhận khuyết tật không chỉ là căn cứ để xét hưởng trợ cấp xã hội mà còn có ý nghĩa quan trọng trong việc tiếp cận các chính sách về giáo dục, y tế, đào tạo nghề, việc làm, giao thông và nhiều lĩnh vực khác. Vì vậy, việc xác định mức độ khuyết tật không đơn thuần là một thủ tục hành chính mà còn gắn trực tiếp với việc thực hiện các quyền và chính sách dành cho người khuyết tật.
Dự thảo đề xuất bãi bỏ các điều 16, 17, 18, 19 và 20 của Luật Người khuyết tật, đồng thời không kế thừa khoản 3 Điều 15 hiện hành. Việc sửa đổi này xuất phát từ yêu cầu đơn giản hóa thủ tục hành chính và chuyển một số nội dung về tổ chức thực hiện, trình tự, thủ tục sang quy định chi tiết của Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Y tế. Tuy nhiên, các điều khoản dự kiến bãi bỏ đang ghi nhận nhiều nội dung quan trọng như phương pháp xác định mức độ khuyết tật, thành phần và nguyên tắc hoạt động của Hội đồng, quyền đề nghị xác định hoặc xác định lại mức độ khuyết tật, thời hạn giải quyết và việc cấp Giấy xác nhận khuyết tật. Đây không chỉ là những quy định về trình tự, thủ tục mà còn là các cơ chế bảo đảm quyền cần được tiếp tục ghi nhận ở cấp luật, phù hợp với tinh thần Kết luận số 119-KL/TW ngày 20/01/2025 của Bộ Chính trị về yêu cầu quy định cụ thể đối với các luật về quyền con người, quyền công dân.
Thực tiễn hoạt động và nghiên cứu của ACDC cũng ghi nhận một số bất cập trong quá trình xác định mức độ khuyết tật, như việc từ chối tiếp nhận hồ sơ không có lý do chính đáng, không cấp Giấy xác nhận cho người đã được xác định mức độ nhẹ hoặc chậm giải quyết hồ sơ. Bên cạnh đó, việc bảo đảm sự tham gia của tổ chức của người khuyết tật trong Hội đồng xác định mức độ khuyết tật còn gặp khó khăn tại một số địa phương; năng lực chuyên môn của Hội đồng cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu đánh giá đối với các dạng khuyết tật khác nhau. Những vấn đề này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục hoàn thiện các cơ chế bảo đảm quyền, đồng thời nâng cao chất lượng và hiệu quả của hoạt động xác định mức độ khuyết tật.
Ở góc độ quốc tế, khoản 3 Điều 4 Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD) và các khuyến nghị của Ủy ban về quyền của người khuyết tật đối với Việt Nam (đoạn 6(a), 6(d), tài liệu CRPD/C/VNM/CO/1) nhấn mạnh cách tiếp cận dựa trên quyền và sự tham gia của người khuyết tật thông qua tổ chức đại diện của họ. Quyết định số 916/QĐ-TTg ngày 21/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ cũng định hướng hoàn thiện pháp luật về người khuyết tật theo cách tiếp cận xã hội, đa chiều, thay cho cách tiếp cận chủ yếu dựa trên yếu tố y tế. Đây là những cơ sở quan trọng để tiếp tục hoàn thiện quy định về xác định mức độ khuyết tật theo hướng toàn diện và phù hợp hơn với thực tiễn.
Trên cơ sở đó, ACDC đề xuất tiếp tục ghi nhận tại Điều 15 Luật Người khuyết tật các nguyên tắc và cơ chế bảo đảm quyền cơ bản trong quá trình xác định mức độ khuyết tật. Theo đó, việc đánh giá phải bảo đảm khách quan, toàn diện, phù hợp với từng dạng khuyết tật, có xem xét các yếu tố y tế, xã hội và môi trường; Hội đồng xác định mức độ khuyết tật hoạt động theo nguyên tắc tập thể, quyết định độc lập và chịu trách nhiệm về kết luận của mình. Đồng thời, cần bảo đảm sự tham gia của đại diện tổ chức của người khuyết tật trong Hội đồng xác định mức độ khuyết tật; có cơ chế tham gia hoặc tham vấn phù hợp tại những địa phương chưa có tổ chức của người khuyết tật cấp xã, cũng như cơ chế tham vấn chuyên gia theo từng dạng khuyết tật khi cần thiết. Người khuyết tật phải được bảo đảm quyền đề nghị xác định, xác định lại mức độ khuyết tật, được thông báo kết luận bằng hình thức phù hợp và được cấp Giấy xác nhận khi đã được xác định là người khuyết tật, không phân biệt mức độ khuyết tật. Trường hợp từ chối tiếp nhận, giải quyết hồ sơ hoặc không cấp Giấy xác nhận, cơ quan có thẩm quyền phải thông báo bằng văn bản và nêu rõ lý do.
Các nội dung mang tính kỹ thuật như phương pháp đánh giá, hồ sơ, biểu mẫu và trình tự thực hiện có thể giao Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Y tế quy định chi tiết để bảo đảm tính linh hoạt. Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định chuyển tiếp theo hướng Giấy xác nhận khuyết tật đã được cấp trước ngày Luật sửa đổi có hiệu lực tiếp tục có giá trị sử dụng cho đến khi được cấp đổi, cấp lại hoặc thu hồi theo quy định. Điều này góp phần bảo đảm tính liên tục trong việc thực hiện quyền và thụ hưởng chính sách của người khuyết tật, đồng thời hạn chế những thủ tục hành chính phát sinh không cần thiết.
Bảo đảm quyền tiếp cận thông tin của người khuyết tật trên truyền hình
Tiếp cận thông tin là một trong những điều kiện quan trọng để người khuyết tật tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Đối với người khuyết tật nghe, nói, phụ đề tiếng Việt và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu là những phương thức hỗ trợ thiết yếu để tiếp cận các chương trình truyền hình, đặc biệt là tin tức, thời sự và thông tin cảnh báo trong các tình huống khẩn cấp. Vì vậy, việc bảo đảm các chương trình truyền hình có phụ đề và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu không chỉ đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin mà còn góp phần thực hiện quyền tiếp cận thông tin bình đẳng của người khuyết tật.
Khoản 2 Điều 43 Luật Người khuyết tật hiện hành đã quy định trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam trong việc thực hiện các chương trình phát sóng có phụ đề tiếng Việt và ngôn ngữ ký hiệu. Tuy nhiên, Dự thảo lược bỏ nội dung này, trong khi Tờ trình và Bản thuyết minh quy phạm hóa chính sách chỉ đề cập việc thay đổi thuật ngữ để phù hợp với Luật Báo chí, chưa giải thích rõ việc loại bỏ trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam. Việc sửa đổi như trên sẽ làm mất cơ sở pháp lý trực tiếp ở cấp luật đối với nghĩa vụ cung cấp chương trình truyền hình tiếp cận, có nguy cơ ảnh hưởng đến việc bảo đảm quyền tiếp cận thông tin bình đẳng của người khuyết tật.
Theo kết quả Điều tra người khuyết tật năm 2023, tỷ lệ khuyết tật về chức năng nghe ở nhóm dân số từ 16 tuổi trở lên là 2,21%, cho thấy nhu cầu bảo đảm thông tin tiếp cận đối với nhóm đối tượng này là rất đáng quan tâm. Khảo sát nhanh của ACDC cũng ghi nhận 84,2% người tham gia mong muốn theo dõi chương trình “Việt Nam hôm nay” có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu vào khung giờ 17h30. Thực tế, một số chương trình đã được cung cấp phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu nhưng có sự thay đổi về phương thức phát sóng, như chương trình “Thời sự khiếm thính” chuyển từ VTV2 sang nền tảng VTVgo từ ngày 01/4/2025. Việc thay đổi phương thức phát sóng và cung cấp các chương trình này cho thấy sự cần thiết phải có cơ sở pháp lý rõ ràng, ổn định nhằm bảo đảm tính liên tục và khả năng tiếp cận thông tin bình đẳng của người khuyết tật.
Mặt khác, Điều 9 và Điều 21 Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD) cùng các khuyến nghị của Ủy ban về quyền của người khuyết tật đối với Việt Nam (đoạn 17(g), 18(g), 42(a), tài liệu CRPD/C/VNM/CO/1) đều hướng tới việc tăng cường khả năng tiếp cận thông tin, trong đó có các chương trình truyền hình có phụ đề và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu. Đặc biệt, nhiệm vụ 2.6.5 tại Quyết định số 916/QĐ-TTg ngày 21/5/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã giao Đài Truyền hình Việt Nam chủ trì thực hiện các chương trình tin tức, thời sự có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu và phụ đề, trong đó bắt buộc đối với chương trình thời sự từ 19h đến 20h hằng ngày trên VTV1. Như vậy, trong bối cảnh các định hướng chính sách và cam kết quốc tế đều hướng tới mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, việc tiếp tục ghi nhận trách nhiệm này ở cấp luật là cần thiết nhằm bảo đảm tính thống nhất và cơ sở pháp lý lâu dài cho việc thực hiện.
Trên cơ sở đó, chúng tôi đề xuất giữ lại và hoàn thiện khoản 2 Điều 43 Luật Người khuyết tật theo hướng tiếp tục quy định trách nhiệm của Đài Truyền hình Việt Nam trong việc thực hiện các chương trình phát sóng có phụ đề tiếng Việt và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, trong đó phải bảo đảm đối với các chương trình thời sự chính hằng ngày và thông tin cảnh báo, ứng phó tình huống khẩn cấp. Đồng thời, khuyến khích các cơ quan báo chí khác có hoạt động truyền hình thực hiện phụ đề và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu; giao Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch quy định cụ thể các chương trình bắt buộc, thời lượng và lộ trình thực hiện nhằm bảo đảm tính khả thi.
Bảo đảm trách nhiệm của các tổ chức dịch vụ việc làm đối với người khuyết tật
Tiếp cận việc làm là một trong những điều kiện quan trọng để người khuyết tật tự chủ về kinh tế và tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Tuy nhiên, cơ hội việc làm của người khuyết tật vẫn còn nhiều hạn chế. Theo Kết quả Điều tra người khuyết tật năm 2023, tỷ lệ người khuyết tật trong độ tuổi lao động có việc làm chỉ đạt 23,5%, thấp hơn đáng kể so với người không khuyết tật (76,3%); Ủy ban về quyền của người khuyết tật cũng ghi nhận tỷ lệ ứng viên khuyết tật bị từ chối tuyển dụng ở mức 53% (đoạn 53(c) CRPD/C/VNM/CO/1). Những số liệu này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục hoàn thiện chính sách, tạo điều kiện để người khuyết tật tiếp cận các dịch vụ tư vấn, giới thiệu việc làm và cơ hội tham gia thị trường lao động.
Khoản 5 Điều 33 Luật Người khuyết tật hiện hành quy định trách nhiệm tư vấn học nghề, tư vấn và giới thiệu việc làm cho người khuyết tật của các tổ chức giới thiệu việc làm. Dự thảo sửa đổi quy định này theo hướng thay thế bằng thuật ngữ “tổ chức dịch vụ việc làm công” nhằm bảo đảm thống nhất với Luật Việc làm năm 2025. Tuy nhiên, theo khoản 2 Điều 27 Luật Việc làm năm 2025, tổ chức dịch vụ việc làm bao gồm tổ chức dịch vụ việc làm công và doanh nghiệp hoạt động dịch vụ việc làm. Như vậy, việc chỉ quy định trách nhiệm đối với “tổ chức dịch vụ việc làm công” sẽ thu hẹp phạm vi chủ thể có trách nhiệm được xác định trực tiếp trong Luật Người khuyết tật, không còn bao gồm các doanh nghiệp hoạt động dịch vụ việc làm.
Mặt khác, khoản 2 Điều 4 Luật Việc làm năm 2025 đã quy định chính sách tư vấn, giới thiệu việc làm miễn phí cho người lao động thông qua tổ chức dịch vụ việc làm công. Do đó, việc bổ sung quy định về cung cấp dịch vụ miễn phí trong Luật Người khuyết tật cần đi đôi với việc duy trì trách nhiệm chung của các tổ chức dịch vụ việc làm, không phân biệt công lập hay ngoài công lập. Điều này cũng phù hợp với nguyên tắc không phân biệt đối xử vì lý do khuyết tật trong việc làm theo Luật Việc làm năm 2025 và yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận hiệu quả các dịch vụ hướng nghiệp, giới thiệu việc làm cho người khuyết tật tại điểm d khoản 1 Điều 27 CRPD.
Trên cơ sở đó, ACDC đề xuất tiếp tục sử dụng thuật ngữ “tổ chức dịch vụ việc làm” tại khoản 5 Điều 33 Luật Người khuyết tật để bảo đảm trách nhiệm tư vấn học nghề, tư vấn và giới thiệu việc làm đối với cả tổ chức dịch vụ việc làm công và doanh nghiệp hoạt động dịch vụ việc làm. Đồng thời, cần quy định rõ nguyên tắc không được từ chối cung cấp dịch vụ vì lý do khuyết tật và trách nhiệm thực hiện miễn phí các hoạt động tư vấn học nghề, tư vấn và giới thiệu việc làm tại tổ chức dịch vụ việc làm công. Việc sửa đổi theo hướng này vừa bảo đảm tính thống nhất với Luật Việc làm năm 2025, vừa góp phần duy trì và mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ việc làm của người khuyết tật.
Bảo đảm trách nhiệm quản lý nhà nước về người khuyết tật
Một nội dung đáng chú ý khác của Dự thảo là việc sửa đổi Điều 49 và bãi bỏ Điều 50 Luật Người khuyết tật theo hướng không quy định chi tiết trách nhiệm của từng bộ, ngành trong Luật, nhằm bảo đảm tính linh hoạt trong phân công, tổ chức thực hiện nhiệm vụ quản lý nhà nước. Tuy nhiên, việc bãi bỏ Điều 50 mà không kế thừa các trách nhiệm mang tính nguyên tắc tại Điều 49 có nguy cơ làm thiếu cơ sở pháp lý trực tiếp để thực hiện một số nhiệm vụ quan trọng liên quan đến bảo đảm quyền của người khuyết tật.
Cụ thể, Điều 50 hiện hành quy định những trách nhiệm quan trọng như ban hành chuẩn quốc gia về ngôn ngữ ký hiệu, chữ nổi Braille và các quy chuẩn kỹ thuật về khả năng tiếp cận; thu thập dữ liệu, thống kê và báo cáo về người khuyết tật; lồng ghép công tác người khuyết tật vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội của địa phương. Đây không chỉ là những nhiệm vụ quản lý hành chính mà còn là các trách nhiệm cần thiết để bảo đảm việc thực hiện quyền của người khuyết tật trong thực tế. Chẳng hạn, khoản 3 Điều 27 Luật Người khuyết tật vẫn quy định việc học bằng chữ nổi Braille theo chuẩn quốc gia, nhưng nếu bãi bỏ Điều 50 mà không có quy định kế thừa phù hợp, trách nhiệm bảo đảm ban hành chuẩn này sẽ không còn được xác định trực tiếp trong Luật.
Mặt khác, Điều 21, Điều 31 và Điều 33 Công ước quốc tế về quyền của người khuyết tật (CRPD) đặt ra các yêu cầu liên quan đến thúc đẩy sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, thu thập dữ liệu, thiết lập cơ chế thực hiện và giám sát Công ước. Đặc biệt, khoản 3 Điều 4 CRPD nhấn mạnh trách nhiệm tham vấn chặt chẽ và bảo đảm sự tham gia tích cực của người khuyết tật thông qua các tổ chức đại diện của họ trong quá trình xây dựng, thực hiện chính sách và pháp luật. Những yêu cầu này cho thấy sự cần thiết phải tiếp tục ghi nhận trong Luật các trách nhiệm cơ bản của cơ quan quản lý nhà nước, đồng thời bảo đảm cơ chế tham gia của người khuyết tật và tổ chức của họ.
Trên cơ sở đó, chúng đề xuất hoàn thiện Điều 49 Luật Người khuyết tật theo hướng tiếp tục xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về người khuyết tật, đồng thời thực hiện nhiệm vụ đầu mối về CRPD theo phân công của Chính phủ; chủ trì xây dựng, quản lý cơ sở dữ liệu, định kỳ công bố báo cáo về người khuyết tật và chuẩn bị báo cáo quốc gia về việc thực hiện Công ước. Đối với các bộ, ngành, cần tiếp tục xác định trách nhiệm bảo đảm việc ban hành chuẩn quốc gia về ngôn ngữ ký hiệu, chữ nổi Braille và các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia liên quan đến khả năng tiếp cận của người khuyết tật theo từng lĩnh vực quản lý. Đối với chính quyền địa phương, cần tiếp tục quy định trách nhiệm lồng ghép công tác người khuyết tật vào kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, bố trí kinh phí và nguồn lực để thực hiện.
Đồng thời, cần bổ sung trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước trong việc tham vấn và tạo điều kiện để người khuyết tật, tổ chức của người khuyết tật tham gia xây dựng, thực hiện và giám sát chính sách, pháp luật. Việc bảo đảm sự tham gia này không chỉ góp phần nâng cao chất lượng và tính khả thi của chính sách mà còn phù hợp với cách tiếp cận dựa trên quyền và các cam kết quốc tế của Việt Nam. Các nhiệm vụ cụ thể của từng bộ, ngành có thể được Chính phủ quy định chi tiết để phù hợp với yêu cầu tổ chức bộ máy, nhưng những trách nhiệm cơ bản gắn với bảo đảm quyền của người khuyết tật cần tiếp tục được ghi nhận rõ ràng trong Luật.
Việc sửa đổi, bổ sung Luật Người khuyết tật trong bối cảnh hiện nay không chỉ nhằm đáp ứng yêu cầu sắp xếp tổ chức bộ máy, phân cấp, phân quyền và cải cách thủ tục hành chính mà còn là cơ hội để tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo cách tiếp cận dựa trên quyền. Trong quá trình đó, việc đơn giản hóa các quy định về thủ tục và tổ chức thực hiện cần gắn liền với việc kế thừa, củng cố các cơ chế bảo đảm quyền đã được pháp luật ghi nhận, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức có liên quan.
Từ việc xác định mức độ khuyết tật, tiếp cận thông tin, dịch vụ việc làm đến trách nhiệm quản lý nhà nước, các vấn đề đặt ra đều có mối liên hệ trực tiếp với khả năng thực hiện quyền của người khuyết tật trong thực tiễn. Vì vậy, giá trị của việc hoàn thiện pháp luật không chỉ thể hiện ở tính đồng bộ, tinh gọn của hệ thống quy định mà còn ở khả năng tạo điều kiện để người khuyết tật tiếp cận các chính sách, dịch vụ và cơ hội tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Đây cũng là nền tảng để thúc đẩy sự hòa nhập và phát triển của người khuyết tật một cách bền vững, phù hợp với các cam kết quốc tế của Việt Nam.
Nguyễn Thị Lan Anh – PCT chuyên trách – Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng (ACDC)
