Đằng sau những lời rủ rê và cảm giác nhất thời có thể là hệ lụy về sức khỏe, pháp luật, thậm chí những tổn thương làm thay đổi khả năng vận động, nhận thức và tự chủ của một con người.
Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI
Có những người tìm đến ma túy vì tò mò, có người vì muốn thử cảm giác mới lạ, muốn hòa nhập với bạn bè, cũng có người tìm cách quên đi những áp lực, bế tắc trong cuộc sống…. Lời rủ rê đôi khi rất đơn giản: “Thử một lần thôi!”, “Không sao đâu!”, “Ai cũng dùng mà!”. Nhưng phía sau một lần thử có thể là những hệ lụy mà người trong cuộc không lường trước được.
Ma túy không phải là một chất duy nhất, cũng không chỉ tồn tại dưới dạng bột trắng, viên nén hay tinh thể như nhiều người vẫn hình dung. Các chất ma túy và chất hướng thần có nhiều dạng khác nhau, tác động đến cơ thể theo những cách khác nhau. Có chất gây ức chế thần kinh, làm suy giảm hô hấp; có chất kích thích mạnh hoạt động của hệ thần kinh trung ương; có chất làm thay đổi nhận thức, cảm giác và khả năng kiểm soát hành vi. Một số loại thuốc vốn được sử dụng trong điều trị y tế cũng có thể trở thành nguy cơ khi bị lạm dụng, sử dụng sai mục đích hoặc không theo chỉ định.
Điều đáng lo ngại là người sử dụng không phải lúc nào cũng biết chính xác thành phần của chất mình đang tiếp xúc. Những tên gọi truyền miệng, hình thức bên ngoài hay lời quảng cáo về một loại chất “nhẹ”, “ít hại” không thể bảo đảm an toàn. Nhất là với các chất pha trộn, chất không rõ nguồn gốc hoặc chất hướng thần mới, tác động lên cơ thể càng khó dự đoán.
Từ một lần sử dụng đến những hệ lụy khó lường
Theo những tài liệu được công bố và có thể tiếp cận tham khảo, có thể khái quát trong các nhóm chất thường gặp, opioid như heroin, thuốc phiện và một số chất tổng hợp có thể gây ức chế hô hấp, khiến người sử dụng rơi vào tình trạng quá liều, ngừng thở. Nhóm chất kích thích như methamphetamine (thường gọi là ma túy đá), amphetamine, cocaine có thể làm tăng nhịp tim, huyết áp, thân nhiệt, gây mất ngủ, kích động, hoang tưởng, co giật, thậm chí đột quỵ. Cần sa và các chất tác động lên thụ thể cannabinoid có thể ảnh hưởng đến trí nhớ, khả năng tập trung, nhận thức và điều khiển hành vi. Trong khi đó, các chất gây ảo giác, phân ly hoặc thuốc an thần, thuốc ngủ bị sử dụng sai mục đích cũng tiềm ẩn những nguy cơ đáng kể đối với sức khỏe.
Tác hại của ma túy không chỉ nằm ở tình trạng lệ thuộc hay những biến đổi sức khỏe diễn ra sau một thời gian dài sử dụng. Có những biến cố xảy ra ngay trong hoặc sau một lần sử dụng, khi cơ thể không thể chống đỡ được tác động của chất đưa vào. Một người có thể bị rối loạn nhịp tim, co giật, tăng thân nhiệt, rối loạn tâm thần cấp hoặc đột quỵ. Với trường hợp quá liều opioid, tình trạng suy hô hấp khiến não thiếu oxy, có thể dẫn đến tổn thương thần kinh nghiêm trọng.
Đáng chú ý, một số tổn thương không kết thúc khi người bệnh qua cơn nguy kịch. Nếu vùng não điều khiển vận động, ngôn ngữ, trí nhớ hoặc nhận thức bị tổn thương, người bệnh có thể bị yếu hoặc liệt chi, khó nói, suy giảm trí nhớ, hạn chế khả năng tự chăm sóc. Có người phải tập đi lại, tập nói, tập cầm nắm đồ vật; có người cần sử dụng xe lăn, nạng hoặc thiết bị hỗ trợ giao tiếp trong thời gian dài.
Không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe, ma túy còn có thể làm suy giảm khả năng nhận thức, phán đoán và kiểm soát hành vi. Khi rơi vào trạng thái kích động, hoang tưởng, ảo giác hoặc mất kiểm soát (hay thường gọi là tình trạng “ngáo”), những tai nạn sau khi sử dụng hoàn toàn có thể xảy ra như va chạm giao thông, ngã từ trên cao, bỏng hoặc chấn thương, có thể để lại di chứng lâu dài làm tăng nguy cơ gia tăng trình trạng khuyết tật.
Không thể khẳng định mọi người sử dụng ma túy đều gặp những hậu quả như vậy. Mức độ tổn thương còn phụ thuộc vào loại chất, liều lượng, tình trạng sức khỏe, nguyên nhân biến cố và thời gian được cấp cứu, điều trị. Nhưng thực tế cho thấy, những biến chứng nghiêm trọng liên quan đến ma túy có thể làm phát sinh tình trạng khuyết tật hoặc khiến một người phải sống với những hạn chế chức năng mà trước đó họ chưa từng gặp phải.
Đây là khía cạnh cần được nhìn nhận đầy đủ hơn trong công tác phòng, chống ma túy. Bởi khi một biến cố xảy ra, điều mất đi không chỉ là sức khỏe trong một khoảng thời gian. Có thể đó là khả năng lao động, cơ hội học tập, sự độc lập trong sinh hoạt và cả những dự định vốn rất bình dị của một con người.
Gia đình cũng phải đối diện với những thay đổi không dễ dàng. Người thân có thể phải nghỉ việc hoặc thay đổi công việc để chăm sóc, tìm kiếm cơ sở điều trị, phục hồi chức năng, lo chi phí sinh hoạt và điều trị kéo dài. Những xáo trộn ấy không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn tác động đến tâm lý, các mối quan hệ và kế hoạch của cả gia đình.
Không chỉ là vấn đề sức khỏe, ma túy còn kéo theo trách nhiệm pháp lý
Một khía cạnh khác cần được nhận diện là những hệ lụy pháp lý từ hành vi liên quan đến ma túy. Không ít người, nhất là người trẻ, có thể nghĩ rằng chỉ sử dụng trong phạm vi bạn bè, không trực tiếp mua bán hay tổ chức sử dụng thì sẽ không phải chịu trách nhiệm. Cách nghĩ này dễ dẫn đến sự chủ quan trước những quy định của pháp luật.
Pháp luật Việt Nam nghiêm cấm các hành vi trái phép liên quan đến chất ma túy. Tùy tính chất, mức độ và điều kiện cụ thể, các hành vi như sử dụng trái phép, tàng trữ, vận chuyển, mua bán, tổ chức hoặc chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị xử lý theo quy định. Trong đó, tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép chất ma túy và tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi đủ yếu tố cấu thành tội phạm. Đối với hành vi sử dụng trái phép chất ma túy, người vi phạm có thể bị áp dụng các biện pháp xử lý tương ứng, đồng thời phải thực hiện nghĩa vụ liên quan đến cai nghiện, quản lý sau cai nghiện theo quy định hiện hành.
Trên thực tế, từ việc sử dụng ban đầu, một số người có thể bị lôi kéo vào những hành vi vi phạm nghiêm trọng hơn. Việc cầm giữ hộ, vận chuyển thuê, mua bán hoặc giúp sức cho hoạt động liên quan đến ma túy không đơn thuần là việc làm giúp hay kiếm thêm thu nhập. Khi có đủ căn cứ pháp lý, người thực hiện vẫn phải chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình.
Ngay cả khi không trực tiếp tham gia vào các hoạt động mua bán, vận chuyển, việc sử dụng ma túy cũng có thể kéo theo những hậu quả khác. Khi khả năng nhận thức, phán đoán và kiểm soát hành vi bị ảnh hưởng, người sử dụng có thể gây mất an toàn cho bản thân và những người xung quanh, dẫn đến tai nạn giao thông, gây rối trật tự công cộng hoặc xâm phạm sức khỏe, tài sản của người khác. Tùy tính chất vụ việc, trách nhiệm pháp lý tương ứng có thể phát sinh.
Một lần thiếu suy nghĩ vì thế không chỉ có nguy cơ để lại tổn thương về sức khỏe mà còn có thể ảnh hưởng đến nhân thân, công việc, học tập và tương lai. Khi đã vướng vào các hành vi vi phạm pháp luật, những hệ lụy không dừng lại ở bản thân người thực hiện mà còn tác động đến cha mẹ, vợ chồng, con cái và những người thân trong gia đình.
Phòng ngừa phải bắt đầu từ nhận thức và sự quan tâm đúng cách
Không phải ai tìm đến ma túy cũng xuất phát từ cùng một hoàn cảnh. Có người bị lôi kéo, có người tò mò, có người chịu áp lực tâm lý hoặc gặp khó khăn trong cuộc sống. Nhận diện những nguyên nhân này không phải để biện minh cho hành vi sử dụng, mua bán ma túy, mà để thấy rằng phòng ngừa không thể chỉ dừng ở việc cấm đoán hay cảnh báo chung chung.
Trong gia đình, cha mẹ cần quan tâm đến những thay đổi bất thường trong sinh hoạt, tâm lý và các mối quan hệ của con em, tạo điều kiện để các em chia sẻ những khó khăn, áp lực gặp phải. Ở nhà trường và nơi làm việc, việc trang bị kiến thức cần gắn với tình huống thực tế: nhận diện lời rủ rê, biết cách từ chối, không sử dụng hoặc nhận giữ, vận chuyển những chất không rõ nguồn gốc và chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết.
Khi phát hiện người có biểu hiện bất thường về sức khỏe hoặc nghi ngờ liên quan đến việc sử dụng ma túy, cần nhanh chóng tìm kiếm sự hỗ trợ y tế, và các cơ quan chức năng, thông tin trung thực về hoàn cảnh và những gì đã xảy ra, đồng thời thực hiện theo hướng dẫn của nhân viên chuyên môn. Không nên tự ý xử lý hoặc sử dụng thuốc khi chưa có chỉ định, bởi những biểu hiện bên ngoài có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau.
Đối với người đã gặp vấn đề do sử dụng chất gây nghiện, cần tạo điều kiện để họ tiếp cận dịch vụ tư vấn, điều trị và hỗ trợ phục hồi phù hợp. Nếu xuất hiện những tổn thương lâu dài, việc phục hồi chức năng, hỗ trợ tâm lý, sử dụng dụng cụ trợ giúp và tạo cơ hội trở lại học tập, lao động, sinh hoạt cộng đồng cần được quan tâm. Không nên chỉ nhìn họ qua quá khứ sử dụng ma túy mà bỏ qua nhu cầu điều trị và quyền xây dựng lại cuộc sống.
Một vấn đề cũng cần được chú ý là khả năng tiếp cận thông tin phòng, chống ma túy của người khuyết tật. Tài liệu tuyên truyền cần có những hình thức phù hợp như phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu, chữ nổi, định dạng dễ đọc và tương thích với công nghệ hỗ trợ. Các dịch vụ tư vấn, khám chữa bệnh và hỗ trợ phục hồi cũng cần bảo đảm khả năng tiếp cận về thể chất và giao tiếp.
Người khuyết tật cũng như bất kỳ ai đều có thể đối mặt với những áp lực, khó khăn và vấn đề sức khỏe trong cuộc sống, đồng thời có nguy cơ bị lôi kéo, dụ dỗ hoặc vướng vào các vấn đề liên quan đến ma túy dưới những hình thức khác nhau. Vì vậy, họ cũng cần được trang bị kiến thức, kỹ năng phòng ngừa và tiếp cận các chương trình tuyên truyền về phòng, chống ma túy. Do đó, điều quan trọng là các hoạt động này không bỏ sót người khuyết tật, bảo đảm họ có thể tiếp cận bình đẳng với thông tin, dịch vụ y tế và các hình thức hỗ trợ xã hội phù hợp.
Phòng, chống ma túy không chỉ là ngăn chặn hành vi vi phạm pháp luật hay giúp một người tránh xa chất gây nghiện. Đó còn là bảo vệ sức khỏe, tính mạng, khả năng lao động, sự tự chủ và cơ hội sống bình đẳng của mỗi người. Bởi phía sau những hệ lụy của ma túy không chỉ là một quyết định sai lầm, mà có thể là những tổn thương kéo dài, ảnh hưởng đến cả người trong cuộc và gia đình họ.
Hải Phong
