KỲ 1: Hành trình từ chính sách đến lớp học
Không phải ngôi trường nào cũng có đường dốc dành cho xe lăn. Không phải lớp học nào cũng được trang bị đầy đủ thiết bị hỗ trợ hay có giáo viên được đào tạo chuyên sâu về giáo dục đặc biệt. Nhưng ở nhiều nơi, điều đầu tiên giúp một đứa trẻ khuyết tật cảm thấy được chào đón lại không nằm ở vật chất. Đó có thể là ánh mắt của cô giáo khi cúi xuống lắng nghe một học sinh nói chưa tròn câu, là sự kiên nhẫn của cả lớp khi chờ một bạn viết chậm hơn vài phút, hay đơn giản là chiếc bàn được kê lại để một em ngồi xe lăn dễ dàng di chuyển.
Ảnh minh họa đường dốc xe lăn tại một trường tiểu học
Những điều nhỏ ấy không tự nhiên có được. Đó là kết quả của quá trình thay đổi tư duy về giáo dục: từ chỗ chỉ đơn thuần giúp đỡ trẻ khuyết tật, sang bảo đảm quyền học tập bình đẳng của mọi công dân. Khi quyền ấy được ghi nhận trong pháp luật, giáo dục hòa nhập không còn là sự lựa chọn của từng nhà trường hay lòng tốt của từng giáo viên, mà trở thành trách nhiệm của cả hệ thống giáo dục và toàn xã hội.
Khái niệm giáo dục hòa nhập giờ đây đã quen thuộc. Nhưng nếu hỏi điều gì tạo nên một lớp học hòa nhập đúng nghĩa, câu trả lời sẽ không chỉ dừng ở việc trẻ khuyết tật học cùng lớp với bạn bè đồng trang lứa. Một lớp học có thể có học sinh khuyết tật, nhưng chưa hẳn đã là lớp học hòa nhập nếu các em không được tham gia đầy đủ vào hoạt động, không được hỗ trợ phù hợp, hoặc vẫn phải đối mặt với những rào cản vô hình từ nhận thức và cách tổ chức dạy học.
Vì vậy, trước khi bàn đến khó khăn thực tiễn, cần nhìn lại một câu hỏi quan trọng: Việt Nam đã xây dựng hành lang pháp lý về giáo dục hòa nhập như thế nào? Và những quy định ấy đang đặt ra trách nhiệm gì đối với nhà trường, giáo viên, gia đình và toàn xã hội?
Từ quyền con người đến chính sách quốc gia
Trong nhiều năm, người khuyết tật thường được nhìn nhận dưới góc độ cần được chăm sóc, bảo trợ. Cách tiếp cận đó mang ý nghĩa nhân văn nhưng chưa đủ, bởi nó vô tình đặt người khuyết tật vào vị trí đối tượng thụ hưởng nhiều hơn là chủ thể của các quyền.
Thế giới đã chuyển sang cách tiếp cận dựa trên quyền con người. Theo đó, người khuyết tật không cần sự thương hại, mà cần được tạo điều kiện để thực hiện các quyền như mọi công dân khác. Giáo dục là một trong những quyền cơ bản ấy.
Điều 24 của Công ước Liên hợp quốc về quyền của người khuyết tật (CRPD) khẳng định các quốc gia thành viên phải bảo đảm một hệ thống giáo dục hòa nhập ở tất cả các cấp học, tạo cơ hội để người khuyết tật phát triển tối đa tiềm năng, năng lực và phẩm giá. Việt Nam phê chuẩn Công ước vào năm 2014 – những cam kết quốc tế ấy trở thành động lực quan trọng để tiếp tục hoàn thiện chính sách trong nước.
Trên thực tế, ngay trước khi gia nhập CRPD, quyền học tập của người khuyết tật đã được ghi nhận trong Luật Người khuyết tật năm 2010. Luật xác định Nhà nước ưu tiên thực hiện giáo dục hòa nhập, đồng thời phát triển giáo dục chuyên biệt trong trường hợp hòa nhập chưa đáp ứng được nhu cầu. Đây là một điểm đáng chú ý: giáo dục chuyên biệt không bị phủ nhận, nhưng chỉ được xem là giải pháp khi môi trường hòa nhập chưa đủ điều kiện. Điều đó cho thấy định hướng xuyên suốt là tạo cơ hội để người khuyết tật được học tập, sinh hoạt và phát triển trong môi trường chung với cộng đồng.
Bên cạnh đó, Luật Trẻ em năm 2016 cũng ghi nhận quyền được giáo dục, học tập và phát triển năng khiếu của trẻ em tại Điều 16. Quy định này cho thấy trẻ em khuyết tật không chỉ được bảo đảm quyền học tập với tư cách là người khuyết tật, mà còn là chủ thể của các quyền trẻ em, cần được tạo điều kiện phát triển toàn diện, phù hợp với độ tuổi, khả năng và nhu cầu của mỗi cá nhân.
Đến Luật Giáo dục năm 2019, tinh thần ấy tiếp tục được cụ thể hóa qua các quy định về quyền học tập bình đẳng, trách nhiệm của Nhà nước trong việc tạo điều kiện cho người học có nhu cầu đặc biệt và chính sách phát triển giáo dục hòa nhập. Nếu Luật Người khuyết tật đặt nền móng từ góc độ quyền, thì Luật Giáo dục mở rộng trách nhiệm của toàn bộ hệ thống giáo dục trong việc hiện thực hóa quyền đó.
Có thể nói, sau hơn một thập kỷ, hệ thống pháp luật về giáo dục hòa nhập ở Việt Nam đã từng bước chuyển từ những quy định mang tính nguyên tắc sang hướng dẫn cụ thể để triển khai trong từng cơ sở giáo dục. Nghị định số 28/2012/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Người khuyết tật; Thông tư số 03/2018/TT-BGDĐT quy định về giáo dục hòa nhập đối với người khuyết tật; Thông tư số 20/2022/TT-BGDĐT quy định tổ chức và hoạt động của Trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập… Cùng với đó là nhiều chính sách về miễn giảm học phí, hỗ trợ chi phí học tập, đào tạo giáo viên và phát triển đội ngũ nhân lực hỗ trợ.
Điểm đáng ghi nhận là các văn bản này không chỉ khẳng định người khuyết tật có quyền được học, mà còn quy định khá cụ thể trách nhiệm của từng chủ thể. Đó cũng là điểm khác biệt giữa giáo dục hòa nhập và cách hiểu đơn giản rằng chỉ cần đưa trẻ khuyết tật vào học chung là đã hoàn thành mục tiêu.
Ảnh minh họa một buổi sinh hoạt dưới cờ về chung tay xóa bỏ rào cản của trường tiểu học Lê Quý Đôn (nay là trường tiểu học Phúc Lợi) – Nguồn Facebook Nhà trường
Từ những quy định trên giấy đến từng tiết học
Nếu chỉ nhìn vào hệ thống văn bản hiện hành, có thể thấy giáo dục hòa nhập ở Việt Nam đã có nền tảng pháp lý khá đầy đủ. Nhưng pháp luật, dù được xây dựng chặt chẽ đến đâu, cũng không thể tự mình tạo ra một lớp học hòa nhập. Điều quyết định vẫn là cách mỗi quy định được thực hiện trong thực tế.
Ở đó, nhà trường là nơi đầu tiên biến tinh thần của pháp luật thành những việc làm cụ thể.
Một học sinh khuyết tật đến trường không chỉ cần một quyết định tiếp nhận. Các em cần được đánh giá nhu cầu học tập, được xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp, được tạo điều kiện tham gia hoạt động cùng bạn bè và được hỗ trợ khi gặp khó khăn. Đó đều là những nội dung đã được quy định.
Điểm cốt lõi là những quy định ấy không xem nhà trường như người “giúp đỡ” học sinh khuyết tật. Ngược lại, pháp luật xác định đây là trách nhiệm của cơ sở giáo dục trong việc bảo đảm quyền học tập bình đẳng cho mọi người học.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa rất lớn. Trước đây, nhiều người vẫn cho rằng tiếp nhận học sinh khuyết tật là sự sẻ chia. Nhưng trong giáo dục hòa nhập, đó không phải sự ưu tiên mà là trách nhiệm pháp lý. Khi một đứa trẻ đủ điều kiện đến trường, em có quyền được học trong môi trường phù hợp với khả năng, và nhà trường có trách nhiệm chuẩn bị những điều kiện cần thiết để quyền ấy được thực hiện.
Tất nhiên, không phải trường học nào cũng có đủ nguồn lực. Điều kiện cơ sở vật chất giữa các địa phương còn khác nhau; giáo viên được đào tạo chuyên sâu về giáo dục hòa nhập vẫn chưa nhiều; trang thiết bị hỗ trợ ở không ít nơi còn hạn chế. Song, ngay trong điều kiện khó khăn, nhiều trường học vẫn đang nỗ lực từng ngày để không một học sinh nào bị bỏ lại phía sau.
Có những giáo viên tự làm học liệu phù hợp với từng học sinh. Có người dành thêm thời gian sau giờ học để kèm riêng cho một em tiếp thu chậm hơn. Có trường chủ động phối hợp với cơ sở y tế, trung tâm hỗ trợ để tìm giải pháp cho từng trường hợp cụ thể. Những việc làm ấy có thể không xuất hiện trong báo cáo tổng kết, nhưng lại là minh chứng rõ nhất cho thấy giáo dục hòa nhập đang được hiện thực hóa từ những điều rất bình dị.
Người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức
Trong một lớp học hòa nhập, vai trò của giáo viên khác rất nhiều so với cách hình dung thông thường.
Nếu ở lớp học phổ thông, nhiệm vụ của giáo viên chủ yếu là tổ chức dạy học theo chương trình chung, thì trong lớp hòa nhập, người thầy còn phải quan sát sự tiến bộ của từng học sinh, điều chỉnh phương pháp phù hợp với khả năng tiếp nhận và kết nối với gia đình khi cần thiết.
Nhiều giáo viên chia sẻ, điều khiến họ vui nhất không phải khi học sinh đạt điểm cao, mà là khi một em trước đây luôn lặng lẽ bắt đầu giơ tay phát biểu; một học sinh từng né tránh giao tiếp nay mạnh dạn tham gia trò chơi cùng bạn; hay một em mất nhiều tuần mới viết được tên mình. Đó là những kết quả khó đo bằng điểm số, nhưng lại phản ánh đúng giá trị của giáo dục hòa nhập.
Để có được những thay đổi ấy, giáo viên không chỉ cần chuyên môn mà còn cần sự kiên nhẫn, khả năng quan sát và kỹ năng làm việc với phụ huynh. Mỗi học sinh là một hoàn cảnh khác nhau, một nhu cầu khác nhau. Không có một giáo án chung nào áp dụng cho tất cả.
Có lẽ vì vậy mà nhiều người trong ngành vẫn nói, giáo viên dạy hòa nhập thường phải chuẩn bị nhiều hơn một giáo án. Bên cạnh kế hoạch chung của cả lớp, họ luôn phải nghĩ: hôm nay cần điều chỉnh điều gì để một học sinh có thể theo kịp bài học? Cần thay đổi hoạt động nào để tất cả các em đều có cơ hội tham gia? Đó là công việc âm thầm, ít khi được nhắc đến, nhưng lại quyết định chất lượng của giáo dục hòa nhập.
Giáo dục hòa nhập không thể thiếu người đồng hành đầu tiên
Nếu giáo viên là người nhìn thấy sự thay đổi của học sinh qua từng tiết học, thì gia đình lại chứng kiến hành trình trưởng thành mỗi ngày. Hai môi trường ấy tưởng tách biệt nhưng thực tế gắn bó chặt chẽ. Một kế hoạch giáo dục ở trường sẽ khó phát huy hiệu quả nếu khi về nhà, trẻ không nhận được sự hỗ trợ và khích lệ cần thiết.
Đó cũng là lý do các văn bản về giáo dục hòa nhập luôn đặt yêu cầu phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Sự phối hợp ấy không chỉ dừng ở trao đổi kết quả học tập hay họp phụ huynh, mà là cùng chia sẻ thông tin về khả năng của trẻ, thống nhất mục tiêu giáo dục và tìm ra cách hỗ trợ phù hợp nhất.
Trong thực tế, nhiều giáo viên cho biết, học sinh tiến bộ rõ rệt thường là những em có cha mẹ dành thời gian lắng nghe, trao đổi thường xuyên với giáo viên và sẵn sàng cùng con thực hiện những bài tập được hướng dẫn. Khi nhà trường và gia đình cùng nhìn về một hướng, mỗi thay đổi nhỏ của học sinh đều được ghi nhận và nuôi dưỡng.
Ở chiều ngược lại, giáo viên cũng không thể chỉ chờ phụ huynh chủ động. Trong giáo dục hòa nhập, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn là người tư vấn, hướng dẫn và tạo dựng niềm tin để cha mẹ hiểu rằng mọi trao đổi đều hướng đến mục tiêu chung: giúp trẻ phát triển tốt hơn. Có những cuộc trò chuyện kéo dài hàng giờ chỉ để giải thích vì sao một học sinh cần thêm thời gian làm bài, vì sao nên điều chỉnh kỳ vọng từng giai đoạn, hay vì sao can thiệp sớm lại quan trọng. Đó là phần việc ít được nhìn thấy, nhưng chiếm không ít tâm sức của giáo viên.
Không chỉ có nhà trường và gia đình, giáo dục hòa nhập còn cần sự tham gia của nhiều lực lượng khác. Ngành y tế giữ vai trò quan trọng trong sàng lọc, đánh giá và can thiệp sớm; các trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập cung cấp dịch vụ tư vấn, hỗ trợ chuyên môn; các tổ chức xã hội, hội người khuyết tật và tổ chức của người khuyết tật góp phần kết nối nguồn lực, chia sẻ kinh nghiệm và đồng hành cùng gia đình. Mỗi đơn vị đảm nhận một phần công việc, nhưng đều hướng đến mục tiêu chung: môi trường học tập phù hợp nhất cho trẻ.
Những năm gần đây, cùng với sự phát triển của công nghệ và mạng xã hội, nhận thức của cộng đồng về giáo dục hòa nhập cũng có nhiều thay đổi tích cực. Nhiều câu chuyện về học sinh khuyết tật nỗ lực vươn lên, những lớp học thân thiện hay giáo viên tận tâm được lan tỏa, giúp xã hội hiểu rõ hơn rằng khuyết tật không đồng nghĩa với mất đi cơ hội học tập và phát triển.
Tuy nhiên, truyền thông về giáo dục hòa nhập cũng cần nhiều hơn những góc nhìn đa chiều. Bên cạnh lan tỏa mô hình tốt, điều quan trọng không kém là phản ánh trung thực những khó khăn mà giáo viên, nhà trường và gia đình đang gặp phải. Chỉ khi thực tiễn được nhìn nhận đầy đủ, những khoảng trống trong chính sách và tổ chức thực hiện mới có cơ hội được lấp đầy.
Nhìn lại chặng đường đã qua, có thể thấy Việt Nam đã xây dựng được nền tảng pháp lý khá toàn diện cho giáo dục hòa nhập. Từ ghi nhận quyền học tập trong Luật Người khuyết tật, cụ thể hóa bằng Luật Giáo dục và các văn bản hướng dẫn, đến hình thành mạng lưới hỗ trợ, đào tạo giáo viên và phát triển các mô hình giáo dục hòa nhập ở nhiều địa phương – tất cả cho thấy quyết tâm đưa quyền được học từ quy định trên giấy vào thực tiễn.
Nhưng cũng như nhiều chính sách xã hội khác, giáo dục hòa nhập không thể được đánh giá chỉ bằng số lượng văn bản hay chương trình đã ban hành. Thước đo quan trọng nhất vẫn là những gì diễn ra trong mỗi lớp học – nơi giáo viên kiên trì đồng hành, nơi gia đình đặt niềm tin, và nơi mỗi đứa trẻ đều cảm thấy mình được tôn trọng.
Thực tế ấy cũng đặt ra một câu hỏi: Khi hành lang pháp lý ngày càng hoàn thiện, vì sao nhiều giáo viên vẫn cho rằng giáo dục hòa nhập còn không ít trở ngại? Vì sao có những trường học sẵn sàng tiếp nhận học sinh khuyết tật nhưng quá trình hòa nhập vẫn gặp khó khăn? Và vì sao đôi khi rào cản lớn nhất lại không nằm ở cơ sở vật chất hay chương trình học, mà đến từ chính nhận thức của những người lớn?
Đó sẽ là những nội dung được đề cập trong Kỳ 2 của chuyên đề với nội dung: Giáo dục hòa nhập: khi rào cản không chỉ nằm trong lớp học.
Thanh Tâm – Tuệ Lâm – Tuệ An
