Mạng lưới tổ chức của người khuyết tật trải rộng từ trung ương đến địa phương; một số tổ chức có đông đảo hội viên, kinh nghiệm vận động cộng đồng và năng lực truyền thông đáng kể. Nếu được kết nối và phát huy đúng cách, đây có thể là một lực lượng hỗ trợ thiết thực cho công tác phòng, chống ma túy, đưa hoạt động phòng ngừa đến gần hơn với từng nhóm cộng đồng.

Ảnh mang tính chất minh họa, có sự hỗ trợ của AI
Một mạng lưới có sẵn, một nguồn lực chưa được khai thác đúng mức
Ma túy đang đặt ra nhiều thách thức đối với xã hội. Các phương thức tiếp cận, dụ dỗ, lôi kéo ngày càng đa dạng, xuất hiện cả trong đời sống trực tiếp lẫn môi trường mạng. Vì vậy, phòng ngừa không thể chỉ trông chờ vào những chiến dịch tuyên truyền theo đợt hay hoạt động của riêng các cơ quan chuyên trách. Muốn phòng ngừa có hiệu quả, cần huy động sự tham gia của nhiều lực lượng, trong đó có những tổ chức đã có sẵn mạng lưới và khả năng kết nối cộng đồng.
Các tổ chức của và vì người khuyết tật là một trong những nguồn lực như vậy. Hệ thống tổ chức hiện diện ở nhiều cấp, nhiều địa phương; một số đơn vị có đông hội viên, đội ngũ cán bộ, cộng tác viên và các kênh thông tin trực tuyến, thậm chí có bộ phận truyền thông chuyên nghiệp. Họ không chỉ có khả năng chuyển tải thông tin mà còn có điều kiện tiếp xúc, nắm bắt tâm tư, nhu cầu và những khó khăn phát sinh trong đời sống của hội viên. Đây là lợi thế mà không phải kênh tuyên truyền nào cũng có được.
Tuy nhiên, cần nhìn nhận thực tế rằng quy mô, nhân lực, kinh phí và điều kiện hoạt động giữa các tổ chức không giống nhau. Không thể mặc nhiên coi tất cả đều có đủ khả năng đảm nhận thêm nhiệm vụ. Điều đáng bàn không phải là giao thêm việc cho các tổ chức, mà là nhận diện đúng nguồn lực đang có, xác định phần việc phù hợp và tạo điều kiện để họ tham gia một cách thực chất.
Không chỉ là kênh tuyên truyền, mà còn là lực lượng tham gia phòng ngừa
Với lợi thế gần gũi hội viên, các tổ chức có thể phối hợp với cơ quan chức năng, chuyên gia y tế và đơn vị chuyên môn để đưa kiến thức phòng, chống ma túy đến từng nhóm đối tượng. Nội dung truyền thông cần chính xác, dễ hiểu và phù hợp với đặc điểm tiếp cận thông tin của người khuyết tật. Video cần có phụ đề hoặc ngôn ngữ ký hiệu khi phù hợp; tài liệu cần có định dạng dễ đọc, âm thanh hoặc phương thức tiếp cận khác.
Quan trọng hơn, việc truyền thông không nên chỉ dừng ở đăng tải tài liệu hay tổ chức một vài buổi phổ biến kiến thức. Các tổ chức có thể đưa nội dung phòng, chống ma túy vào sinh hoạt hội, hoạt động hỗ trợ việc làm, tư vấn đời sống, chương trình dành cho gia đình và các hoạt động kết nối hội viên. Những vấn đề gần với cuộc sống như nhận diện lời dụ dỗ, cảnh giác trước những lời hứa hẹn việc làm hoặc tiền bạc bất thường, tự bảo vệ trên môi trường mạng và tìm kiếm sự trợ giúp khi gặp tình huống đáng ngờ cần được quan tâm đúng mức.
Một lợi thế khác là các tổ chức có thể góp phần phát hiện nhu cầu hỗ trợ từ cơ sở. Khi cán bộ hội, cộng tác viên có đủ kiến thức và kỹ năng, họ có thể nhận biết những biểu hiện bất thường cần được quan tâm, lắng nghe khó khăn của hội viên và hướng dẫn người cần trợ giúp tìm đến đúng địa chỉ. Đây là vai trò hỗ trợ, kết nối, không phải thay thế lực lượng chuyên trách, tiến hành điều tra hay tự kết luận một người có sử dụng ma túy hay không.
Cách tiếp cận này cũng đòi hỏi sự thận trọng. Không nên coi người khuyết tật là một nhóm có nguy cơ giống nhau hoặc mặc định họ đều cần được bảo vệ theo một cách thức nhất định. Mỗi người có hoàn cảnh, khả năng tiếp cận thông tin và nhu cầu hỗ trợ khác nhau. Vì thế, hoạt động phòng ngừa cần hướng đến việc trang bị kiến thức, kỹ năng tự bảo vệ và tạo điều kiện để họ chủ động tìm kiếm sự trợ giúp khi cần.
Khi một hội viên vướng vào ma túy, hệ lụy không chỉ dừng ở cá nhân
Những vấn đề liên quan đến ma túy thường kéo theo nhiều hệ lụy, không chỉ đối với người trực tiếp sử dụng hoặc có hành vi vi phạm mà còn ảnh hưởng đến gia đình và những người xung quanh. Một hội viên vướng vào vụ việc liên quan đến ma túy có thể phải đối mặt với những hậu quả về sức khỏe, quan hệ gia đình, việc làm, thu nhập, quyền lợi và quá trình tham gia đời sống cộng đồng. Gia đình cũng có thể chịu thêm áp lực kinh tế, tâm lý và sự soi xét của xã hội.
Đối với tổ chức, tác động có thể xuất hiện ở nhiều khía cạnh. Cán bộ hội có thể phải dành thêm thời gian hỗ trợ, kết nối gia đình và tìm kiếm địa chỉ tư vấn phù hợp. Nếu người liên quan là hội viên tích cực, cán bộ hoặc người thường xuyên đại diện tổ chức trong các hoạt động cộng đồng, vụ việc còn có thể ảnh hưởng đến niềm tin của hội viên và hình ảnh của tổ chức. Đây là vấn đề cần được nhìn nhận nghiêm túc, nhất là với những tổ chức có hoạt động gắn bó thường xuyên với cộng đồng.
Tuy nhiên, không thể từ một vụ việc cá nhân để quy kết trách nhiệm cho cả tổ chức. Một hội viên vi phạm không đồng nghĩa tổ chức phải chịu trách nhiệm pháp lý hoặc toàn bộ tổ chức mất uy tín. Mức độ ảnh hưởng cần được xem xét trên cơ sở tính chất vụ việc, vai trò của cá nhân, những thông tin đã được xác minh và trách nhiệm thực tế của các bên liên quan.
Nhìn nhận những hệ lụy này không nhằm tạo thêm định kiến đối với người gặp vấn đề liên quan đến ma túy, càng không phải lý do để đẩy họ ra khỏi cộng đồng. Ngược lại, các tổ chức cần có cách ứng xử phù hợp: tôn trọng quyền riêng tư, không phát tán thông tin chưa được kiểm chứng, không kỳ thị người cần hỗ trợ và biết cách kết nối với cơ quan chuyên môn khi phát sinh tình huống cần can thiệp. Phòng ngừa tốt không chỉ giúp hạn chế nguy cơ mà còn giúp tổ chức chủ động hơn khi có vụ việc xảy ra.
Cần cơ chế phối hợp, không chỉ dừng ở lời kêu gọi
Muốn các tổ chức của và vì người khuyết tật tham gia thực chất vào công tác phòng, chống ma túy, trước hết cần có sự kết nối giữa cơ quan chức năng với hệ thống tổ chức ở trung ương và địa phương. Sự phối hợp cần bắt đầu từ việc trao đổi thông tin, xác định nhu cầu, lựa chọn nội dung và phân định rõ trách nhiệm của từng bên, thay vì chỉ đề nghị các tổ chức tăng cường tuyên truyền.
Cơ quan chuyên môn có thể cung cấp tài liệu, hướng dẫn nghiệp vụ, tập huấn kiến thức phòng, chống ma túy và kỹ năng nhận diện nguy cơ cho cán bộ hội, cộng tác viên, người làm truyền thông. Các nội dung liên quan đến sức khỏe, pháp luật và biện pháp hỗ trợ cần được chuyên gia hoặc cơ quan có thẩm quyền thẩm định trước khi phổ biến. Tài liệu cũng phải bảo đảm khả năng tiếp cận đối với các nhóm người khuyết tật khác nhau.
Ở chiều ngược lại, các tổ chức cần chủ động rà soát điều kiện hoạt động, lựa chọn hình thức phù hợp, đề xuất nội dung phối hợp và huy động những nguồn lực sẵn có. Những đơn vị có thế mạnh về truyền thông có thể hỗ trợ xây dựng nội dung; tổ chức có mạng lưới hội viên rộng có thể kết nối hoạt động tại cơ sở; những đơn vị có kinh nghiệm tư vấn, hỗ trợ pháp lý hoặc việc làm có thể tham gia ở những phần việc phù hợp với chức năng của mình.
Một yêu cầu không thể thiếu là nguồn lực thực hiện. Không thể chỉ giao thêm nhiệm vụ mà thiếu kinh phí, nhân lực, tài liệu và hướng dẫn chuyên môn. Cần tính đến kinh phí tổ chức hoạt động, hỗ trợ truyền thông tiếp cận được và duy trì đầu mối phối hợp, tránh tình trạng hoạt động chỉ được triển khai trong thời gian phát động rồi dừng lại khi kết thúc chiến dịch.
Hiệu quả cũng cần được đánh giá bằng những kết quả cụ thể: hội viên có tiếp cận và hiểu thông tin hay không; người cần trợ giúp có được kết nối kịp thời hay không; cán bộ hội có đủ kiến thức để hướng dẫn, hỗ trợ hay không; tổ chức có thực sự tham gia xây dựng và triển khai chương trình hay không. Số lượt đăng tải hoặc số buổi tuyên truyền chỉ phản ánh một phần hoạt động, chưa đủ để đánh giá hiệu quả phòng ngừa.
Phát huy đúng nguồn lực, tăng thêm sức mạnh cho cộng đồng
Phòng, chống ma túy là nhiệm vụ chung của cơ quan nhà nước, gia đình, nhà trường, cơ sở y tế, doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và từng người dân. Trong mạng lưới đó, các tổ chức của và vì người khuyết tật có vị trí, khả năng kết nối và những lợi thế riêng. Họ không thể thay thế cơ quan chuyên trách, nhưng hoàn toàn có thể đóng góp vào công tác phòng ngừa bằng chính mạng lưới, kinh nghiệm và sự gắn bó với hội viên của mình.
Vấn đề đặt ra không phải là giao thêm cho các tổ chức một nhiệm vụ mới, mà là tạo cơ chế để nguồn lực sẵn có được kết nối và sử dụng đúng cách. Khi được tiếp cận kiến thức chuyên môn, có điều kiện về nhân lực, kinh phí và được tham gia vào quá trình xây dựng, triển khai hoạt động, các tổ chức sẽ có thêm khả năng đóng góp cho công tác phòng, chống ma túy từ cơ sở.
Một mạng lưới đã hình thành, những kênh kết nối đã có và kinh nghiệm vận động cộng đồng không nên chỉ được nhìn nhận như nguồn lực phục vụ riêng hoạt động hội. Nếu được phát huy phù hợp, đó còn là một phần sức mạnh xã hội trong phòng ngừa ma túy, bảo vệ hội viên, gia đình và cộng đồng. Đừng để nguồn lực ấy đứng ngoài một nhiệm vụ chung đang cần sự chung tay của toàn xã hội.
Hoàng Chung
