KỲ 2: GIÁO DỤC HÒA NHẬP: KHI RÀO CẢN KHÔNG CHỈ NẰM TRONG LỚP HỌC
Điều khó nhất không phải là dạy học, mà là sự đồng hành của gia đình
“Có những phụ huynh cảm ơn khi giáo viên phát hiện sớm những biểu hiện bất thường của con. Nhưng cũng có người cho rằng chúng tôi đang gắn cho con họ một cái ‘mác’ không đáng có.”
Đó là chia sẻ của cô V.T.T., tổ trưởng chuyên môn khối 1 tại một trường tiểu học trên địa bàn Hà Nội, sau nhiều năm quan tâm, tìm hiểu và trực tiếp tham gia giảng dạy học sinh học hòa nhập.
Theo cô, điều khiến giáo viên trăn trở không phải là việc phải dành thêm thời gian cho một học sinh cần được hỗ trợ. Điều khó hơn là làm sao để những quan sát trong lớp học được gia đình đón nhận bằng sự bình tĩnh và đồng hành.
“Giáo viên chỉ phản ánh những gì quan sát được trong quá trình học tập và sinh hoạt của học sinh. Chúng tôi không có chức năng chẩn đoán. Nhưng nếu những dấu hiệu ban đầu không được quan tâm đúng mức thì nhiều em có thể bỏ lỡ thời điểm thích hợp để được hỗ trợ”, cô chia sẻ.
Đó cũng là tâm sự chung của nhiều giáo viên đang trực tiếp triển khai giáo dục hòa nhập. Sau nhiều năm thực hiện chủ trương này, khó khăn lớn nhất có lẽ không còn nằm ở giáo án hay phương pháp giảng dạy mà xuất phát từ quá trình phối hợp giữa nhà trường và gia đình. Không ít trường hợp, khi giáo viên trao đổi về những biểu hiện bất thường của học sinh như khó khăn trong giao tiếp, chậm phát triển ngôn ngữ, mất tập trung kéo dài hoặc những thay đổi về hành vi, phản ứng đầu tiên của phụ huynh lại là phủ nhận.
Có người cho rằng con chỉ hiếu động hơn các bạn. Có người nghĩ đó đơn thuần là tính cách. Cũng có phụ huynh lo ngại việc đưa con đi đánh giá chuyên môn sẽ khiến con bị nhìn nhận khác biệt hoặc vô tình bị “gắn nhãn”. Còn theo cô N.T.Q, cũng là một giáo viên lớp 1 chia sẻ, mỗi lần trao đổi với phụ huynh về những biểu hiện của học sinh, giáo viên đều phải cân nhắc rất kỹ cách tiếp cận. “Điều chúng tôi lo nhất không phải phụ huynh không đồng ý, mà là sợ sẽ có người cho rằng giáo viên đang đánh giá “không đúng” về con mình. Vì vậy, mọi trao đổi đều phải dựa trên những gì quan sát được trong lớp học, tuyệt đối không suy diễn hay kết luận thay cho cơ quan chuyên môn.” | Trong quá trình giảng dạy, một giáo viên tiểu học nhận thấy một học sinh có nhiều biểu hiện bất thường như ít giao tiếp với bạn bè, thường thu mình, khó duy trì sự tập trung và gần như không tham gia các hoạt động nhóm. Những quan sát này nhiều lần được giáo viên trao đổi với gia đình, đồng thời khuyến nghị phụ huynh cân nhắc đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá. Tuy nhiên, thời điểm đó, gia đình cho rằng đây chỉ là tính cách của trẻ nên chưa thực sự quan tâm. Nhiều năm sau, khi học sinh đã lớn hơn, chính phụ huynh đó đã quay trở lại gặp giáo viên và chia sẻ rằng con được xác định có biểu hiện “rối loạn tâm thần”, cần can thiệp chuyên môn. Đây có thể không phải trường hợp khuyết tật điển hình, rõ nét nhưng nó phản ánh câu chuyện không ít những trao đổi của giáo viên đối với phụ huynh về những dấu hiệu bất thường của con em họ, thậm chí còn nhiều biểu hiện hơn nhưng lại không ít phụ huynh không quan tâm thậm chí “chối bỏ”. Điều khiến người giáo viên trăn trở không phải là việc những quan sát ban đầu đã được xác nhận, mà là khoảng thời gian quan trọng để hỗ trợ trẻ đã lặng lẽ trôi qua, trong khi nếu được phát hiện và đồng hành sớm hơn, quá trình phát triển của em có thể đã thuận lợi hơn rất nhiều. |
Ở góc độ phụ huynh, những phản ứng ấy cũng có nguyên nhân của nó.
Là một người có nhiều quan tâm đến lĩnh vực khuyết tật, cũng là phụ huynh có con đang học lớp 2, anh Đ.V.T. (40 tuổi, đang sinh sống tại Hà Nội) cho biết bản thân luôn ủng hộ giáo dục hòa nhập. Theo anh, đối với học sinh khuyết tật như vận động…, thậm chí chậm phát triển dạng nhẹ việc học cùng các bạn là điều cần thiết và mang lại nhiều giá trị tích cực. Tuy nhiên, điều anh băn khoăn là những trường hợp trẻ có rối loạn phổ tự kỷ ở mức nặng, tăng động giảm chú ý hoặc gặp khó khăn trong kiểm soát hành vi.
“Tôi không phản đối học hòa nhập vì đó trước hết là quyền của các con. Nhưng tôi cũng băn khoăn liệu với sĩ số lớp học hiện nay, giáo viên có đủ điều kiện để vừa bảo đảm việc học, vừa xử lý những tình huống phát sinh. Nếu xảy ra sự việc không mong muốn giữa các học sinh thì nhà trường sẽ có phương án như thế nào, trách nhiệm thuộc về ai?”, anh chia sẻ.
Theo anh, giáo dục hòa nhập không chỉ tạo cơ hội cho trẻ khuyết tật được học tập bình đẳng mà còn giúp các học sinh khác học cách sẻ chia, tôn trọng sự khác biệt và có góc nhìn đa chiều hơn về cuộc sống. Tuy nhiên, để những giá trị đó được phát huy, nhà trường cần có phương án tổ chức phù hợp và phụ huynh cũng cần được cung cấp đầy đủ thông tin để yên tâm đồng hành.
Bên cạnh đó, cũng theo anh Đ.V.T khi được hỏi về việc có những phụ huynh khó chấp nhận những nhận xét “không tốt” về con mình, anh T cho biết tâm lý phủ nhận hoặc phản ứng ban đầu của phụ huynh cũng là điều dễ hiểu, bởi không cha mẹ nào muốn nghe người khác nói con mình có dấu hiệu bất thường. Tuy nhiên, vượt qua cảm xúc ban đầu để lắng nghe lại là điều rất quan trọng. Theo anh, nếu giáo viên trao đổi trên cơ sở những biểu hiện thực tế quan sát được trong lớp học và với mong muốn giúp trẻ phát triển tốt hơn thì phụ huynh cần bình tĩnh tiếp nhận thông tin, chủ động phối hợp với nhà trường, đồng thời đưa con đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá khi cần thiết. Việc phát hiện và can thiệp sớm, nếu có, không chỉ mang lại cơ hội tốt hơn cho chính đứa trẻ mà còn giúp giáo viên có phương pháp hỗ trợ phù hợp, tạo môi trường học tập ổn định cho cả lớp và giúp các phụ huynh khác yên tâm hơn trong quá trình con em mình học tập cùng bạn bè.
Thực tế cho thấy, đánh giá chuyên môn không đồng nghĩa với việc tạo ra sự gắn nhãn hay các vấn đề theo chiều hướng tiêu cực mà nhiều người lầm tưởng. Mục đích của việc đánh giá là xác định trẻ có đang gặp khó khăn trong quá trình phát triển hay không, từ đó lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp nếu cần thiết. Với nhiều trường hợp, sự phối hợp kịp thời giữa gia đình, nhà trường và cơ sở chuyên môn ngay từ những năm đầu đời có thể tạo nên khác biệt rất lớn trong quá trình học tập và hòa nhập sau này.
Bởi vậy, điều giáo viên mong muốn không phải là phụ huynh đồng ý với mọi nhận xét của mình, mà là sự cởi mở để cùng quan sát, cùng trao đổi và cùng chịu trách nhiệm vì sự phát triển lâu dài của trẻ.
Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI
Có học sinh nam học hòa nhập khi đã dần bước vào tuổi dậy thì nhưng mới học lớp 2. Thể chất phát triển bình thường, cao lớn hơn nhiều bạn cùng lớp, trong khi khả năng kiểm soát hành vi còn hạn chế. Có thời điểm em chạy “lông nhông” tại khu vực hành lang trêu đùa các bạn; cũng có lần do chưa nhận thức đầy đủ đã đi nhầm sang khu vệ sinh nữ. May mắn chưa xảy ra sự việc đáng tiếc, nhưng những tình huống ấy luôn đặt giáo viên vào trạng thái phải theo sát từng diễn biến để bảo đảm an toàn cho cả học sinh hòa nhập và các bạn cùng lớp. | Áp lực trong một lớp học hòa nhập Nếu sự đồng hành của gia đình là điều giáo viên mong mỏi nhất thì áp lực trong lớp học lại là điều họ phải đối diện mỗi ngày. Một giáo viên mầm non chia sẻ, điều chị băn khoăn nhất không phải là lớp có một hay hai trẻ cần được hỗ trợ đặc biệt, mà là làm sao để mọi học sinh đều nhận được sự quan tâm cần thiết. |
“Mỗi cháu đều cần cô. Khi mình dành nhiều thời gian hơn cho một bạn thì những bạn khác cũng phải chờ.”
Đó là bài toán không dễ đối với bất kỳ giáo viên nào.
Trong khi đó, một lớp học hòa nhập ở những lớp lớn hơn, công việc của giáo viên không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức. Ngoài việc xây dựng kế hoạch giảng dạy chung, giáo viên còn phải quan sát sự thay đổi của từng học sinh, điều chỉnh phương pháp tiếp cận, xây dựng nội dung phù hợp với khả năng của mỗi em, đồng thời duy trì trao đổi thường xuyên với phụ huynh để kịp thời hỗ trợ khi cần thiết.
Theo cô V.T.T., rất khó để có nói đâu là một giáo án đầy đủ dành riêng cho giáo dục hòa nhập.
“Mỗi học sinh là một “hoàn cảnh” khác nhau. Có em chỉ cần thay đổi cách hướng dẫn là có thể theo kịp bài học, nhưng cũng có em phải theo dõi trong nhiều tuần, nhiều tháng mới nhận ra những chuyển biến rất nhỏ. Điều đó đòi hỏi giáo viên phải quan sát liên tục và điều chỉnh cách dạy gần như mỗi ngày.”
Thực tế những năm gần đây, nhiều trường học ghi nhận số học sinh có biểu hiện rối loạn phổ tự kỷ, tăng động giảm chú ý (ADHD), chậm phát triển ngôn ngữ hoặc gặp khó khăn trong giao tiếp ngày càng tăng. Không phải tất cả đều được xác định là người khuyết tật theo quy định, nhưng nhiều em vẫn cần được hỗ trợ bằng những phương pháp giáo dục phù hợp.
Điều này khiến nhu cầu trong một lớp học trở nên đa dạng hơn bao giờ hết. Trong khi phần lớn học sinh có thể tiếp cận bài giảng theo tiến độ chung, vẫn có những em cần nhiều thời gian hơn, cần được hướng dẫn trực quan hơn hoặc cần những khoảng nghỉ phù hợp để ổn định tâm lý trước khi tiếp tục học tập.
Trong bối cảnh sĩ số nhiều lớp học vẫn ở mức cao, giáo viên chủ nhiệm gần như là người trực tiếp xử lý mọi tình huống phát sinh. Không chỉ bảo đảm tiến độ học tập chung, họ còn phải giữ sự cân bằng để học sinh cần hỗ trợ được quan tâm mà các học sinh khác vẫn có môi trường học tập ổn định.
Theo các giáo viên, những tình huống như vậy không phải là phổ biến nhưng cũng không còn hiếm gặp. Điều đó cho thấy giáo dục hòa nhập không chỉ là câu chuyện của từng giáo viên đứng lớp mà còn là bài toán tổ chức của nhà trường.
Giáo dục hòa nhập không đồng nghĩa với việc tập trung nhiều học sinh có nhu cầu hỗ trợ vào cùng một lớp rồi giao toàn bộ trách nhiệm cho giáo viên chủ nhiệm. Trong điều kiện thực tế, nhiều trường đã chủ động phân bổ hợp lý học sinh hòa nhập giữa các lớp, điều chỉnh kế hoạch giáo dục, cải thiện điều kiện tiếp cận, đồng thời tăng cường phối hợp với gia đình và các lực lượng chuyên môn để giảm áp lực cho giáo viên.
Đó không chỉ là giải pháp về mặt tổ chức mà còn là cách để bảo đảm hài hòa quyền học tập của học sinh hòa nhập với quyền được học tập trong môi trường ổn định của các học sinh khác. Hai mục tiêu này không đối lập nhau. Ngược lại, khi lớp học được tổ chức hợp lý, giáo viên có thêm điều kiện để hỗ trợ từng em, học sinh hòa nhập có cơ hội phát triển tốt hơn và các học sinh khác cũng được học tập trong môi trường an toàn, tích cực.
Qua những câu chuyện từ lớp học có thể thấy, giáo dục hòa nhập chưa bao giờ là công việc của riêng giáo viên. Người giáo viên có thể là người đầu tiên nhận thấy những biểu hiện bất thường của học sinh trong quá trình học tập; nhà trường có trách nhiệm tổ chức môi trường giáo dục phù hợp; gia đình là người đồng hành lâu dài; còn các cơ sở chuyên môn giúp đánh giá, tư vấn và can thiệp khi cần thiết. Chỉ khi những mắt xích ấy cùng vận hành, việc học hòa nhập mới có thể mang lại hiệu quả thực chất.
Tuy nhiên, khoảng cách từ chủ trương đến thực tiễn vẫn còn không ít thách thức. Ở nhiều nơi, sĩ số lớp học còn đông, giáo viên phải kiêm nhiệm nhiều công việc, trong khi đội ngũ giáo viên hỗ trợ, chuyên gia tâm lý học đường hay nhân viên công tác xã hội trong trường học vẫn còn thiếu. Khi nguồn lực chưa đáp ứng yêu cầu, phần lớn áp lực vẫn dồn lên giáo viên chủ nhiệm và giáo viên trực tiếp giảng dạy.
Song, điều mà nhiều giáo viên chia sẻ lại không phải là nỗi vất vả trong công việc. Điều khiến họ trăn trở hơn cả là có những học sinh đáng lẽ có thể được hỗ trợ sớm nhưng lại bỏ lỡ “giai đoạn vàng” chỉ vì nhà trường và gia đình chưa tìm được tiếng nói chung. Có những cuộc trao đổi kết thúc bằng sự đồng thuận, nhưng cũng có những cuộc trao đổi khiến khoảng cách giữa hai bên lớn hơn, khi phụ huynh cho rằng giáo viên đang đánh giá hay làm tổn thương con mình.
Ở chiều ngược lại, những băn khoăn của phụ huynh cũng rất cần được lắng nghe. Không ai muốn con mình gặp khó khăn trong học tập hay phát triển. Cũng không ai mong con bị nhìn nhận khác biệt. Nhưng nếu nỗi lo ấy khiến gia đình từ chối những khuyến nghị ban đầu của giáo viên hoặc chậm đưa trẻ đến cơ sở chuyên môn để được đánh giá thì người chịu thiệt thòi cuối cùng vẫn là chính đứa trẻ.
Thực tế cũng cho thấy, giáo dục hòa nhập không chỉ mang lại cơ hội cho học sinh có nhu cầu hỗ trợ đặc biệt. Trong một môi trường được tổ chức phù hợp, các học sinh khác cũng học được cách chia sẻ, tôn trọng sự khác biệt, biết giúp đỡ bạn bè và hình thành những kỹ năng xã hội mà không bài giảng nào có thể truyền đạt trọn vẹn. Đó cũng là một trong những giá trị cốt lõi mà giáo dục hiện đại hướng tới.
Dù vậy, cơ hội tiếp cận giáo dục của trẻ em khuyết tật vẫn còn những khoảng cách đáng quan tâm. Theo thông tin UNICEF Việt Nam công bố ngày 21/4/2025, dẫn số liệu Khảo sát người khuyết tật Việt Nam năm 2023, cả nước có khoảng 556.000 trẻ em khuyết tật; tỷ lệ đi học được nêu là 68% ở cấp tiểu học và 30% ở cấp trung học phổ thông. Sự chênh lệch giữa các cấp học đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm cơ hội đến trường, mà còn cần có giải pháp hỗ trợ để trẻ em khuyết tật có thể duy trì việc học và tiếp tục phát triển ở những bậc học cao hơn.
Do đó, để những giá trị ấy trở thành hiện thực, không thể chỉ dựa vào sự tận tâm của giáo viên. Nhà trường cần có phương án tổ chức lớp học hợp lý; ngành giáo dục cần tăng cường nguồn lực, bồi dưỡng chuyên môn và hoàn thiện hệ thống hỗ trợ; gia đình cần chủ động phối hợp trên cơ sở tôn trọng ý kiến chuyên môn; còn xã hội cần nhìn nhận giáo dục hòa nhập bằng một góc nhìn khách quan, thay vì những định kiến hoặc kỳ vọng cực đoan.
Có lẽ, điều quan trọng nhất mà giáo dục hòa nhập đặt ra không chỉ là làm thế nào để một học sinh khuyết tật được ngồi trong lớp học. Điều quan trọng hơn là làm thế nào để mỗi đứa trẻ, dù có hay không có khuyết tật, đều được học tập trong một môi trường phù hợp với nhu cầu của mình; nơi quyền được học tập luôn đi cùng trách nhiệm của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.
Sau hơn một thập kỷ triển khai Luật Người khuyết tật và nhiều văn bản hướng dẫn liên quan, giáo dục hòa nhập đã có những bước tiến đáng ghi nhận. Nhưng thực tiễn cũng cho thấy vẫn còn khoảng cách giữa quy định và quá trình tổ chức thực hiện. Thu hẹp khoảng cách ấy không chỉ là bài toán của từng trường học hay từng giáo viên, mà đòi hỏi sự hoàn thiện đồng bộ về chính sách, cơ chế phối hợp và nguồn lực hỗ trợ.
Những vấn đề đó cũng là nội dung của Kỳ 3: Giáo dục hòa nhập: khi mọi mắt xích cùng chuyển động – nơi những kiến nghị từ giáo viên, phụ huynh, nhà quản lý và chuyên gia sẽ được đặt trong một góc nhìn tổng thể, nhằm tìm lời giải cho bài toán giáo dục hòa nhập trong giai đoạn mới.
Thanh Tâm – Tuệ Lâm – Tuệ An
