Khi người khuyết tật xuất hiện trong một vụ việc liên quan đến ma túy, việc đánh giá cần dựa trên hành vi, chứng cứ và hoàn cảnh cụ thể, thay vì chỉ nhìn vào tình trạng khuyết tật. Bên cạnh trách nhiệm của người trực tiếp thực hiện hành vi, cũng cần quan tâm đến nguy cơ họ bị lôi kéo, chi phối hoặc lợi dụng, kể cả trong những mối quan hệ có sự phụ thuộc và giám hộ.
Những vụ việc như vậy cũng đặt ra một vấn đề cần nhìn nhận thận trọng: tình trạng khuyết tật có thể là yếu tố cần xem xét khi đánh giá trách nhiệm pháp lý, nhưng không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Ngược lại, cũng không thể bỏ qua khả năng người khuyết tật bị người khác lợi dụng chính những khó khăn trong nhận thức, giao tiếp hoặc khả năng tự bảo vệ để thực hiện hành vi vi phạm.
Đằng sau một hành vi cụ thể có thể là những hoàn cảnh rất khác nhau. Có người hiểu rõ việc mình làm và chủ động thực hiện; có người bị dụ dỗ, sai khiến hoặc phụ thuộc vào người khác; cũng có trường hợp cần làm rõ khả năng nhận thức và điều khiển hành vi tại thời điểm xảy ra sự việc… Vì vậy, việc đánh giá không thể dựa trên suy đoán hay một đặc điểm riêng lẻ, mà phải được xem xét theo quy định pháp luật và chứng cứ của từng vụ việc.
Ảnh mang tính chất minh họa, có sự hỗ trợ của AI
Khuyết tật không đồng nghĩa với mất khả năng chịu trách nhiệm
Khuyết tật bao gồm nhiều dạng và mức độ khác nhau. Khuyết tật về vận động, thị giác, thính giác… không đồng nghĩa với việc một người bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc không thể hiểu được tính chất hành vi của mình. Ngược lại, trong những trường hợp có vấn đề về nhận thức hoặc sức khỏe tâm thần, việc xác định khả năng nhận thức và điều khiển hành vi cần được đánh giá theo căn cứ chuyên môn và quy định pháp luật có liên quan.
Nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật được ghi nhận tại Điều 16 Hiến pháp năm 2013; Luật Người khuyết tật năm 2010 cũng quy định về quyền, trách nhiệm và nghĩa vụ của người khuyết tật. Tuy nhiên, bình đẳng trước pháp luật không có nghĩa là mọi trường hợp đều phải được đánh giá giống nhau bất kể hoàn cảnh. Điều quan trọng là phải xác định đúng dạng khuyết tật, mức độ ảnh hưởng thực tế và mối liên hệ giữa những đặc điểm đó với hành vi đang được xem xét.
Bộ luật Hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 và 2025 đã quy định những trường hợp cụ thể liên quan đến trách nhiệm hình sự. Theo Điều 21, người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi đang mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Quy định này đặt ra yêu cầu phải làm rõ tình trạng bệnh lý và khả năng của người đó tại thời điểm thực hiện hành vi, chứ không phải cứ có khuyết tật là đương nhiên thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Đây là điểm cần phân biệt rõ. Khuyết tật về thể chất, khó khăn trong giao tiếp hay việc đang có người giám hộ không tự thân chứng minh một người mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Khi có căn cứ nghi ngờ về tình trạng này, cơ quan tiến hành tố tụng cần xem xét, đánh giá theo trình tự và căn cứ chuyên môn phù hợp; Điều 206 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 quy định về những trường hợp bắt buộc phải trưng cầu giám định, trong đó có trường hợp cần xác định tình trạng tâm thần của người bị buộc tội khi có nghi ngờ về năng lực trách nhiệm hình sự hoặc khả năng nhận thức, điều khiển hành vi.
Một vấn đề khác cũng cần được nhìn nhận đúng là tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Điểm p khoản 1 Điều 51 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội là người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng là một tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, đây là căn cứ để xem xét khi quyết định hình phạt theo quy định pháp luật, không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên được miễn truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc không bị xử lý về hành vi đã thực hiện. Việc áp dụng phải căn cứ vào tình trạng khuyết tật được xác định theo quy định và toàn bộ tình tiết của vụ án.
Từ quy định này, có thể đặt ra yêu cầu phòng ngừa việc viện dẫn tình trạng khuyết tật một cách thiếu căn cứ nhằm đề nghị giảm nhẹ trách nhiệm. Tuy nhiên, cũng không nên mặc định người khuyết tật có ý định lợi dụng chính sách pháp luật. Cơ quan có thẩm quyền cần kiểm tra, đánh giá khách quan hồ sơ, mức độ khuyết tật, hành vi cụ thể và các tình tiết liên quan để áp dụng đúng quy định, bảo đảm không bỏ lọt vi phạm nhưng cũng không làm ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người khuyết tật.
Đối với các vụ án về ma túy, cần phân biệt hành vi cụ thể của từng người, chẳng hạn tàng trữ, vận chuyển, mua bán hoặc tổ chức sử dụng trái phép chất ma túy. Các hành vi này được quy định tại những điều khoản tương ứng của Bộ luật Hình sự, trong đó có các Điều 249, 250, 251 và 255. Bên cạnh đó, Điều 258 quy định về tội lôi kéo người khác sử dụng trái phép chất ma túy; Điều 256a quy định về tội sử dụng trái phép chất ma túy đối với những trường hợp cụ thể được điều luật xác định. Mỗi hành vi có dấu hiệu pháp lý và hệ quả khác nhau; vì vậy, không thể chỉ dựa vào việc một người có mặt trong vụ việc hoặc có liên quan đến ma túy để kết luận trách nhiệm của họ. Việc xác định trách nhiệm hình sự, nếu có, phải căn cứ vào hành vi, yếu tố cấu thành tội phạm, chứng cứ và những tình tiết liên quan theo quy định hiện hành.
Ngoài ra, việc sử dụng trái phép chất ma túy còn có thể kéo theo những hành vi nguy hiểm khác như xâm phạm sức khỏe, tính mạng con người và trật tự, an toàn xã hội. Trong một số trường hợp, người sử dụng ma túy có thể thực hiện hành vi cố ý gây thương tích, gây rối trật tự công cộng thậm chí là giết người hoặc những hành vi vi phạm pháp luật khác. Tùy tính chất, mức độ và dấu hiệu cấu thành tội phạm, các hành vi này có thể bị xem xét xử lý theo những tội danh tương ứng tại Bộ luật Hình sự, như Điều 123 về tội giết người, Điều 134 về tội cố ý gây thương tích hoặc gây tổn hại cho sức khỏe của người khác, Điều 318 về tội gây rối trật tự công cộng…. Đáng lưu ý, việc người thực hiện hành vi đã sử dụng ma túy không đương nhiên là căn cứ loại trừ trách nhiệm hình sự. Điều 13 Bộ luật Hình sự quy định người phạm tội trong tình trạng mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi do sử dụng rượu, bia hoặc chất kích thích mạnh khác vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự theo quy định.
Bên cạnh các quy định của Bộ luật Hình sự, Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/7/2026) cũng đặt ra yêu cầu không kỳ thị người sử dụng trái phép chất ma túy, người cai nghiện và người sau cai nghiện (khoản 11 Điều 5); đồng thời cơ sở cai nghiện phải tôn trọng tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản của người cai nghiện và bố trí khu vực phù hợp với đặc điểm giới tính, bệnh lý (khoản 2 Điều 46). Đáng chú ý, người không có năng lực trách nhiệm hành chính không bị áp dụng biện pháp đưa đi cai nghiện bắt buộc (khoản 2 Điều 35). Vì vậy, với vụ việc có người khuyết tật, cần làm rõ khả năng nhận thức, tính tự nguyện và nguy cơ bị lợi dụng để áp dụng đúng quy định về trách nhiệm pháp lý, tình tiết giảm nhẹ và biện pháp xử lý phù hợp, tránh cả hai khuynh hướng: mặc nhiên miễn trách nhiệm hoặc quy kết khi chưa đủ căn cứ.
Không bỏ qua người đứng sau hành vi lợi dụng
Bên cạnh việc xem xét trách nhiệm của người trực tiếp thực hiện hành vi, cần làm rõ vai trò của những người tổ chức, điều hành, dụ dỗ, xúi giục hoặc lợi dụng người khuyết tật để thực hiện tội phạm. Trong một số vụ việc, người trực tiếp cầm giữ, vận chuyển hoặc giao nhận ma túy chưa chắc là người khởi xướng hay điều hành toàn bộ hoạt động phạm tội. Việc xác định trách nhiệm vì vậy cần nhìn vào cả quá trình thực hiện và vai trò thực tế của từng người.
Theo Điều 17 Bộ luật Hình sự, đồng phạm là trường hợp có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; người đồng phạm có thể là người tổ chức, người thực hành, người xúi giục hoặc người giúp sức. Trường hợp người đứng sau chủ động sử dụng một người không có năng lực trách nhiệm hình sự làm công cụ thực hiện hành vi phạm tội, cần làm rõ hành vi và vai trò của người đứng sau để xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật. Không nên mặc nhiên gọi đây là đồng phạm hoặc xác định người đứng sau là người thực hành nếu chưa làm rõ các dấu hiệu pháp lý của vụ việc.
Đối với người khuyết tật có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, cần đánh giá mức độ hiểu biết, tính tự nguyện, sự tác động từ bên ngoài và vai trò của họ trong vụ việc. Nếu có từ hai người trở lên cố ý cùng thực hiện tội phạm và có sự câu kết chặt chẽ, có thể xem xét dấu hiệu phạm tội có tổ chức theo khoản 2 Điều 17 và tình tiết tăng nặng tại điểm a khoản 1 Điều 52 Bộ luật Hình sự. Việc có bàn bạc hoặc phân công công việc tự nó chưa đủ để kết luận có phạm tội có tổ chức.
Bộ luật Hình sự cũng quy định một số tình tiết tăng nặng có liên quan đến hành vi lợi dụng hoặc xâm hại người ở hoàn cảnh dễ bị tổn thương. Cụ thể, điểm k khoản 1 Điều 52 quy định tình tiết phạm tội đối với người ở trong tình trạng không thể tự vệ được, người khuyết tật nặng hoặc khuyết tật đặc biệt nặng, người bị hạn chế khả năng nhận thức hoặc người lệ thuộc người phạm tội về vật chất, tinh thần, công tác hoặc các mặt khác. Tuy nhiên, cần lưu ý đây là tình tiết xem xét trong trường hợp người khuyết tật là người bị hành vi phạm tội hướng tới, bị xâm hại; không thể mặc nhiên áp dụng chỉ vì người khuyết tật bị người khác sử dụng hoặc sai khiến để thực hiện hành vi phạm tội.
Ngoài ra, điểm m khoản 1 Điều 52 quy định tình tiết dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hoặc tàn ác để phạm tội; điểm o khoản 1 Điều này quy định tình tiết xúi giục người dưới 18 tuổi phạm tội. Việc áp dụng các tình tiết này phải căn cứ vào hành vi, cách thức thực hiện và điều kiện cụ thể của từng vụ án. Chẳng hạn, nếu có căn cứ chứng minh người phạm tội cố ý lợi dụng hạn chế về nhận thức, khả năng giao tiếp hoặc khả năng tự bảo vệ của người khuyết tật để che giấu vai trò, điều hành hoặc thực hiện hành vi phạm tội, cơ quan tiến hành tố tụng cần xem xét có đủ dấu hiệu áp dụng tình tiết dùng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt hay không; không thể chỉ dựa vào việc người bị lợi dụng có khuyết tật để mặc nhiên kết luận.
Đối với trường hợp người bị tác động là người dưới 18 tuổi, cần làm rõ có hành vi xúi giục họ phạm tội hay không để xem xét điểm o khoản 1 Điều 52. Đồng thời, phải xác định đúng tội danh và tình tiết định khung tương ứng với hành vi cụ thể. Không thể mặc nhiên áp dụng tình tiết định khung tại Điều 251 chỉ vì người bị lợi dụng dưới 16 tuổi, nếu hành vi thực tế không thuộc trường hợp mà điều luật quy định.
Như vậy, việc xử lý các vụ án ma túy có người khuyết tật liên quan không thể chỉ dừng ở người trực tiếp bị phát hiện cùng tang vật. Cần làm rõ ai là người khởi xướng, tổ chức, điều hành; ai trực tiếp thực hiện; ai xúi giục hoặc giúp sức; người khuyết tật có nhận thức và tự nguyện thực hiện hành vi hay bị dụ dỗ, ép buộc, lợi dụng. Việc phân định đúng vai trò của từng người vừa góp phần xử lý đúng hành vi phạm tội, vừa tránh quy kết trách nhiệm không phù hợp đối với người bị lợi dụng.
Cách tiếp cận này vừa bảo đảm việc xử lý hành vi vi phạm, vừa tránh để tình trạng khuyết tật trở thành căn cứ cho định kiến. Điều cần làm rõ không phải một người có khuyết tật hay không, mà là họ đã làm gì, nhận thức và thực hiện hành vi trong hoàn cảnh nào, có bị tác động hoặc lợi dụng hay không, và pháp luật quy định thế nào đối với trường hợp cụ thể đó.
Hiện nay, Bộ luật Hình sự 2015 đang tiếp tục được nghiên cứu sửa đổi. Đây cũng là dịp để các cơ quan, tổ chức và cá nhân, trên cơ sở thực tiễn công tác và những vấn đề phát sinh, đóng góp ý kiến, đề xuất hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan đến hành vi lợi dụng người khuyết tật để thực hiện tội phạm. Trong đó, cần quan tâm nghiên cứu cách nhận diện rõ hơn những phương thức, thủ đoạn lợi dụng người khuyết tật; phân định trách nhiệm của người tổ chức, điều hành và người trực tiếp thực hiện hành vi; đồng thời có căn cứ đánh giá phù hợp đối với những trường hợp người khuyết tật bị dụ dỗ, ép buộc, sai khiến hoặc bị biến thành công cụ phạm tội. Ý kiến từ các tổ chức của và vì người khuyết tật, giới luật sư, chuyên gia và những người trực tiếp làm công tác thực tiễn sẽ góp phần giúp các quy định khi được hoàn thiện vừa đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm, vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người khuyết tật.
Cần nhận diện cả nguy cơ bị lợi dụng trong quan hệ giám hộ
Một khía cạnh cần được quan tâm là vai trò của người giám hộ. Về nguyên tắc, giám hộ nhằm chăm sóc, hỗ trợ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ theo quy định pháp luật. Trong nhiều trường hợp, sự hỗ trợ của người thân hoặc người giám hộ có ý nghĩa thiết thực đối với đời sống của người khuyết tật.
Bộ luật Dân sự năm 2015, tại các quy định về giám hộ từ Điều 46 đến Điều 63, xác lập khuôn khổ pháp lý về việc giám hộ, quyền và nghĩa vụ của người giám hộ cũng như việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người được giám hộ. Vì vậy, vai trò giám hộ không chỉ là hỗ trợ trong sinh hoạt mà còn gắn với trách nhiệm thực hiện đúng nghĩa vụ theo luật định. Tuy nhiên, không phải mọi người khuyết tật đều thuộc trường hợp cần có người giám hộ; việc xác định có giám hộ hay không phải căn cứ vào điều kiện và quy định pháp luật cụ thể.
Tuy nhiên, quan hệ phụ thuộc cũng đặt ra yêu cầu phải nhận diện những nguy cơ có thể phát sinh. Khi một người gặp khó khăn trong giao tiếp, nhận thức hoặc tự bảo vệ, cần lưu ý khả năng họ bị người khác sai khiến, lợi dụng hoặc sử dụng để thực hiện hành vi vi phạm. Trong một số tình huống, người có vai trò chăm sóc, hỗ trợ cũng cần được xem xét khách quan nếu xuất hiện dấu hiệu cho thấy họ có thể đã lợi dụng hoàn cảnh của người khuyết tật vì mục đích riêng.
Chẳng hạn, nếu có dấu hiệu cho thấy một người khác mới là người khởi xướng, chỉ đạo hoặc điều hành việc vận chuyển, cất giữ hay giao nhận ma túy, còn người khuyết tật chỉ thực hiện một phần công việc theo sự sai khiến, thì cần làm rõ vai trò và mức độ nhận thức của từng người. Việc xác minh không thể dừng lại ở người trực tiếp cầm giữ hoặc vận chuyển tang vật, mà cần xem xét cả những người tổ chức, xúi giục, giúp sức hoặc có hành vi liên quan theo quy định pháp luật. Đây là hướng xác minh cần thiết, không phải căn cứ để mặc nhiên kết luận người khuyết tật đã bị lợi dụng hoặc người giám hộ có hành vi phạm pháp.
Đây là vấn đề cần được đặt ra từ góc độ phòng ngừa và xác minh, không phải để mặc định nghi ngờ người giám hộ. Cũng không thể chỉ vì người khuyết tật có người giám hộ mà suy ra họ không có khả năng tự quyết hoặc không phải chịu trách nhiệm về hành vi của mình. Tương tự, không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho người giám hộ chỉ vì người được giám hộ có liên quan đến một vụ việc vi phạm pháp luật.
Trách nhiệm của người giám hộ cần được xem xét trên cơ sở nghĩa vụ pháp lý và hành vi thực tế của họ. Nếu có dấu hiệu người giám hộ trực tiếp tham gia, tổ chức, xúi giục, giúp sức hoặc có hành vi vi phạm khác, cơ quan có thẩm quyền cần xác minh để xử lý theo quy định tương ứng. Ngược lại, chỉ riêng quan hệ giám hộ hoặc việc người được giám hộ vi phạm pháp luật không đủ để mặc nhiên quy kết trách nhiệm hình sự cho người giám hộ.
Điều cần thiết là làm rõ vai trò thực tế của từng người: ai là người khởi xướng, tổ chức hoặc điều khiển hành vi; người khuyết tật có hiểu và chủ động thực hiện hay bị tác động, ép buộc; người giám hộ đã thực hiện nghĩa vụ của mình ra sao và có hành vi vi phạm hay không. Việc xem xét trách nhiệm phải dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật, không dựa trên quan hệ gia đình hay giám hộ đơn thuần.
Cách nhìn này cũng giúp tránh hai nguy cơ: bỏ sót hành vi lợi dụng người khuyết tật vì chỉ tập trung vào người trực tiếp thực hiện; hoặc ngược lại, xem người khuyết tật là người hoàn toàn không có khả năng tự quyết và bỏ qua việc đánh giá hành vi thực tế của họ.
Bảo vệ quyền phải đi cùng phòng ngừa và trách nhiệm
Để hạn chế những nguy cơ trên, bên cạnh việc xử lý các hành vi vi phạm theo quy định, cần quan tâm đến khả năng tiếp cận thông tin pháp luật của người khuyết tật. Họ cần được giải thích bằng cách thức phù hợp về những hành vi có thể dẫn đến hệ quả pháp lý, cách nhận biết tình huống bất thường và nơi tìm kiếm sự hỗ trợ khi bị lôi kéo, đe dọa hoặc lợi dụng.
Việc phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý cần tính đến dạng khuyết tật và nhu cầu tiếp nhận thông tin của từng nhóm. Với người khuyết tật khiếm thị, có thể sử dụng tài liệu chữ nổi, bản ghi âm hoặc định dạng số có khả năng tiếp cận; với người khuyết tật khiếm thính (nghe, nói), cần quan tâm đến phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu và cách truyền đạt trực quan; với người gặp khó khăn về nhận thức, nội dung nên được diễn đạt rõ ràng, dễ hiểu, gắn với những tình huống thực tế. Cách làm này không chỉ giúp họ nhận biết nguy cơ mà còn tạo điều kiện để chủ động tìm kiếm trợ giúp khi bị ép buộc, đe dọa hoặc lợi dụng.
Khi người khuyết tật có nhu cầu và đáp ứng điều kiện theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, cần hướng dẫn họ tiếp cận dịch vụ trợ giúp pháp lý để được tư vấn, hỗ trợ bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Truyền thông, phổ biến pháp luật và trợ giúp pháp lý là những hoạt động có vai trò khác nhau nhưng có thể bổ trợ cho nhau: cung cấp thông tin giúp phòng ngừa, còn trợ giúp pháp lý hỗ trợ giải quyết những vấn đề pháp luật cụ thể theo điều kiện luật định.
Gia đình, người giám hộ và các tổ chức của, vì người khuyết tật, ngành công an, trung tâm trợ giúp pháp lý… có thể góp phần tạo dựng môi trường an toàn, hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận thông tin và thực hiện quyền của mình. Đồng thời, việc truyền thông cần giúp cộng đồng hiểu rằng bảo vệ người khuyết tật không có nghĩa là mặc nhiên xem họ không có trách nhiệm; ngược lại, yêu cầu xử lý vi phạm cũng không thể bỏ qua những yếu tố có liên quan đến quyền, khả năng nhận thức và nguy cơ bị lợi dụng.
Trong các vụ việc cụ thể, việc xác minh khách quan, đánh giá đúng vai trò của từng người và áp dụng pháp luật phù hợp là yêu cầu quan trọng. Không nên mặc định tình trạng khuyết tật là căn cứ miễn trách nhiệm, nhưng cũng không thể xem nhẹ khả năng người khuyết tật bị lôi kéo, ép buộc hoặc lợi dụng. Các quy định về không phải chịu trách nhiệm hình sự, tình tiết giảm nhẹ và giám hộ cần được áp dụng đúng điều kiện luật định, trên cơ sở chứng cứ và đánh giá cụ thể của cơ quan có thẩm quyền.
Cùng với đó, việc chủ động nhận diện nguy cơ từ những mối quan hệ phụ thuộc, nâng cao hiểu biết pháp luật và tạo điều kiện để người khuyết tật tìm kiếm sự hỗ trợ sẽ góp phần phòng ngừa từ sớm, bảo vệ quyền lợi hợp pháp và hạn chế những hệ lụy có thể xảy ra.
Nhà báo Kim Huyên
Nguyễn Đăng Hoan (Đoàn Luật sư Đồng Nai)
