Có những chiến dịch được tính bằng số trận đánh. Có những chiến dịch được đo bằng những công trình hay những chỉ tiêu hoàn thành. Nhưng cũng có những chiến dịch được đếm bằng từng “nắm đất” được “lật lên”, từng mẩu di vật được gìn giữ, từng mẫu ADN được đối chiếu và mỗi cái tên được trở về với chính chủ nhân của nó sau gần sáu thập kỷ.
Đó cũng là ý nghĩa của Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”, được Ban Chỉ đạo quốc gia phát động ngày 2/4/2026 tại Thành cổ Quảng Trị và đã được triển khai từ ngày 15/3/2026 cho đến 27/7/2027, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/1947 – 27/7/2027).
Theo kế hoạch, chiến dịch đặt mục tiêu quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt, hoàn thành việc lấy mẫu đối với khoảng 230.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân để phục vụ đối sánh, xác minh. Đó là những con số rất lớn, nhưng điều người ta hướng tới lại không nằm ở thống kê.
Xa hơn những mục tiêu ấy là nỗ lực khép lại những “khoảng trống” lịch sử còn dang dở. Hiện cả nước vẫn còn khoảng 300.000 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính và hơn 175.000 liệt sĩ vẫn chưa tìm thấy hài cốt. Mỗi bộ hài cốt được quy tập, mỗi danh tính được xác nhận không chỉ giúp hoàn thiện hồ sơ lịch sử mà còn mang đến câu trả lời cho những gia đình đã mòn mỏi chờ đợi suốt nhiều thập kỷ.
Sau hơn nửa năm triển khai, chiến dịch đã quy tập được hơn 1.255 hài cốt liệt sĩ, trong đó có gần 750 hài cốt tại Campuchia, hơn 170 hài cốt tại Lào và hàng trăm hài cốt trong nước; đồng thời rà phá hơn 4.000 ha khu vực nghi còn bom mìn, thành lập gần 300 tổ lấy mẫu ADN với hơn 3.600 cán bộ, chiến sĩ để phục vụ xác định danh tính liệt sĩ. Những kết quả bước đầu cho thấy hành trình “500 ngày đêm” không chỉ dừng lại ở một lời hiệu triệu, mà đang được hiện thực hóa bằng những công việc rất cụ thể.
Trong rất nhiều địa điểm đang được rà soát trên cả nước, Công viên Lê Thị Riêng (TP.HCM) những ngày đầu tháng 7 trở thành một trong những điểm tìm kiếm nhận được nhiều sự quan tâm. Không chỉ bởi số lượng hài cốt được phát hiện, mà còn bởi nơi đây từng là nghĩa trang Chí Hòa (nghĩa trang Đô Thành) – một địa danh gắn với ký ức đau thương của Sài Gòn trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.
Ít ai biết rằng dưới những hàng cây xanh mát, nơi người dân vẫn đi dạo, tập thể dục mỗi sáng, từng là một trong những nghĩa địa lớn nhất Sài Gòn trước năm 1975. Sau ngày đất nước thống nhất, khu nghĩa trang được giải tỏa, quy tập để xây dựng công viên và chính thức đưa vào sử dụng từ năm 1988.
Gần bốn thập kỷ sau, những lớp đất ấy lại được mở ra, không phải để xây dựng một công trình mới mà để tiếp tục một hành trình chưa bao giờ kết thúc của lịch sử.
Điểm khởi đầu của cuộc tìm kiếm lần này không đến từ sự tình cờ. Đó là kết quả của nhiều năm đối chiếu những bức ảnh lịch sử ghi lại cảnh chôn cất các chiến sĩ hy sinh ngày 12/2/1968 tại nghĩa địa Chí Hòa; kết hợp nghiên cứu ảnh vệ tinh, bản đồ quân sự, tài liệu lưu trữ trong và ngoài nước, cùng lời kể của các nhân chứng từng tận mắt chứng kiến sự việc.
Có những nhân chứng nay mái tóc đã bạc trắng nhưng vẫn nhớ khá rõ vị trí những chiếc xe chở thi thể dừng lại. Họ đứng giữa công viên hôm nay, lặng lẽ chỉ xuống nền đất và nói với lực lượng tìm kiếm: “Ngày đó các anh được đưa vào từ hướng này…”
Những ký ức đã lùi gần sáu mươi năm ấy lại trở thành những dấu mốc quý giá để các lực lượng chức năng khoanh vùng tìm kiếm.
Từ ngày 4/7, công tác khai quật chính thức được triển khai. Ngày 9/7, những bộ hài cốt đầu tiên được phát hiện. Và một ngày sau, hố khai quật được mở rộng. Trong một rãnh đất rộng khoảng 20 m², lực lượng làm nhiệm vụ tiếp tục phát hiện thêm nhiều hài cốt nằm chồng lên nhau cùng những di vật như chiếc nhẫn, bút bi, chai dầu gió… Những ngày đầu, 29 hài cốt liệt sĩ đã được quy tập, mở ra một cuộc tìm kiếm quy mô lớn hơn tại khu vực từng là nghĩa trang Chí Hòa.
Mỗi bộ hài cốt được phát hiện đều khiến không khí hiện trường chùng xuống. Không ai nói nhiều, bởi ai cũng hiểu phía dưới những lớp đất ấy là số phận của những người lính đã nằm lại gần sáu mươi năm.
Đặc biệt, một bộ hài cốt còn lưu giữ giấy tờ mang tên Huỳnh Văn Quên. Sau gần 60 năm, một cái tên vẫn còn hiện diện giữa lòng đất là hy vọng vô cùng quý giá cho hành trình xác định danh tính, cũng là niềm mong mỏi của biết bao gia đình vẫn chưa có câu trả lời về người thân.
Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, khu vực này có thể là một trong ba rãnh mộ tập thể từng chôn khoảng 900 liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968.
Thời gian khiến phần lớn hài cốt đã phân hủy nặng. Vì vậy, công việc hôm nay không đơn thuần là khai quật. Mỗi di vật đều được đánh dấu, mỗi mẫu xương đều được lấy mẫu ADN và lưu giữ theo quy trình nghiêm ngặt trước khi chuyển về phục vụ công tác giám định, xác minh danh tính. Sự cẩn trọng ấy không chỉ xuất phát từ yêu cầu chuyên môn, mà còn từ sự trân trọng đối với những người đã hy sinh.
Và cuộc tìm kiếm không dừng lại ở những phát hiện ban đầu. Theo thông tin cập nhật của Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Tư lệnh Thành phố Hồ Chí Minh, đến hết ngày 21/9/2026, các lực lượng đã phát hiện, quy tập 664 bộ hài cốt liệt sĩ tại Công viên Lê Thị Riêng. Trong số này có 298 bộ có di vật; 631 bộ được phát hiện, quy tập riêng lẻ và 33 bộ tại 8 vị trí mộ tập thể, gồm 2 vị trí tại Khu A và 6 vị trí tại Khu B.
Riêng trong ngày 21/9, tại rãnh số 2, Khu A, lực lượng làm nhiệm vụ phát hiện, quy tập thêm 1 bộ hài cốt liệt sĩ, sau khi xử lý hơn 500 m³ đất và tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm. Đến ngày 22/9, do trời mưa to, lực lượng không tổ chức đào sâu tìm kiếm mà tập trung làm mặt bằng, dọn vệ sinh và chuẩn bị cho lễ an táng.
Những con số ấy cho thấy quy mô của cuộc tìm kiếm đã lớn hơn rất nhiều so với những ngày đầu tháng 7. Từ những dấu vết nhỏ bé dưới lòng đất, công việc được mở rộng từng ngày, với máy móc, nhân lực và các phương pháp chuyên môn được huy động để tiếp tục tìm kiếm những người lính đã nằm lại nơi đây.
Trong chiến tranh, người lính lên đường với khát vọng bảo vệ Tổ quốc. Sau chiến tranh, điều đồng đội và Nhân dân mong mỏi nhất là đưa họ trở về với tên tuổi, quê hương và gia đình.
Bởi sau tất cả, điều day dứt nhất không chỉ là sự hy sinh, mà còn là những cuộc chờ đợi kéo dài qua nhiều thế hệ.
Vì thế, “Chiến dịch 500 ngày đêm” không đơn thuần là một kế hoạch tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Đó là sự tiếp nối đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, là lời tri ân được thực hiện bằng những việc làm cụ thể và bền bỉ của cả hệ thống chính trị, lực lượng vũ trang cùng đông đảo Nhân dân.
Ở Công viên Lê Thị Riêng, những hố khai quật rồi sẽ được lấp lại. Người dân sẽ tiếp tục đi dạo dưới những hàng cây như bao ngày khác. Nhưng dưới lớp đất ấy, một phần lịch sử vẫn đang và đã được tìm lại.
Với nhiều gia đình liệt sĩ, hành trình ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi mỗi bộ hài cốt được xác định, mỗi cái tên được trả lại và mỗi người lính có thể trở về với quê hương, gia đình sau gần sáu thập kỷ chờ đợi.
Có thể sẽ còn những ngày tìm kiếm không có thêm phát hiện. Có thể sẽ còn những mẫu ADN phải tiếp tục chờ đối sánh. Nhưng từng mét đất được mở ra, từng di vật được gìn giữ và từng bộ hài cốt được đưa lên đều là một bước tiến trên hành trình đi tìm câu trả lời cho những người đã nằm lại.
Và có lẽ, đó cũng là cách thiết thực nhất để những người lính năm xưa không bị lãng quên giữa dòng chảy của thời gian.
Minh Thảo
