Sở hữu hệ thống di tích phong phú, phường Nam Định (Ninh Bình) đang từng bước đồng bộ hóa dữ liệu và hạ tầng công nghệ, đưa di sản văn hóa đến gần hơn với đời sống mở rộng không gian trải nghiệm cho người dân, du khách.
Từ kho tàng di sản đến bước khởi đầu số hóa
Phường Nam Định là địa bàn có bề dày lịch sử, văn hóa, với hệ thống di tích phong phú thuộc nhiều loại hình. Theo UBND phường, toàn phường hiện có hơn 61 di tích được kiểm kê, gồm các di tích lịch sử, văn hóa, khảo cổ, tôn giáo, tín ngưỡng. Trong số này có 25 di tích đã được xếp hạng, gồm 1 di tích quốc gia đặc biệt, 9 di tích cấp quốc gia và 18 di tích cấp tỉnh. Nổi bật trong hệ thống di sản là Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần – Chùa Phổ Minh.
Nổi bật trong hệ thống di sản là Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Đền Trần – Chùa Phổ Minh
Nhưng giá trị của vùng đất này không chỉ nằm trong những công trình, hiện vật hay tư liệu được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Di sản còn hiện diện trong đời sống cộng đồng qua những lễ hội truyền thống được duy trì hằng năm như Lễ hội Đền Trần – Chùa Phổ Minh, lễ hội đền Bảo Lộc, đền Lựu Phố… Đây là những không gian để người dân thực hành tín ngưỡng, tưởng nhớ tiền nhân, đồng thời gìn giữ những phong tục, tập quán và giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Cùng với việc duy trì các hoạt động văn hóa truyền thống, công tác tu bổ, tôn tạo di tích cũng được địa phương quan tâm. Giai đoạn 2020-2025, nhiều di tích trên địa bàn được trùng tu, tôn tạo từ nguồn xã hội hóa, trong đó có đền Lựu Phố. Nguồn lực từ cộng đồng góp phần cải thiện cảnh quan, cơ sở vật chất tại các di tích, tạo điều kiện để những giá trị văn hóa tiếp tục được gìn giữ và hiện diện trong đời sống hôm nay.
Trên nền tảng đó, công nghệ số bắt đầu được đưa vào hỗ trợ việc giới thiệu và tiếp cận di sản. Đây cũng là những bước đi đầu tiên trong quá trình đưa thông tin về các di tích ra khỏi không gian tham quan trực tiếp, tạo thêm kênh để người dân và du khách tìm hiểu về lịch sử, văn hóa địa phương.
Ông Nguyễn Xuân Hiệp Phó Trưởng phòng Văn hóa, phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình cho biết, tại Khu di tích Đền Trần – Chùa Phổ Minh và đền Bảo Lộc, phường Nam Định đang duy trì hệ thống thuyết minh tự động, mã QR cung cấp thông tin, đồng thời từng bước tích hợp dữ liệu di tích lên bản đồ số di sản của tỉnh. Chỉ với một thao tác quét mã, du khách có thể tiếp cận thêm thông tin về di tích, hiện vật hoặc những giá trị văn hóa gắn với địa điểm mình đang tham quan. Những thông tin vốn trước đây chủ yếu được tiếp nhận trực tiếp tại di tích nay có thêm một “đường đi” trên môi trường số.
Chuyển đổi số cũng được mở rộng sang hoạt động thông tin, tuyên truyền về văn hóa. Cổng thông tin điện tử, Zalo OA “Chính quyền số phường Nam Định” và Fanpage trở thành những kênh để địa phương đưa thông tin đến người dân.
Tuy nhiên, những ứng dụng này mới là bước khởi đầu. Hệ thống di sản văn hóa trên địa bàn chưa được số hóa đồng bộ; dữ liệu về di tích, hiện vật, tư liệu Hán Nôm, lễ hội và các giá trị văn hóa truyền thống còn phân tán, thiếu tính liên thông. Điều này đặt ra không ít thách thức cho công tác quản lý, tra cứu, bảo tồn cũng như quảng bá di sản đến người dân và du khách.
Trong khi nhu cầu tìm hiểu, trải nghiệm văn hóa trên môi trường số ngày càng tăng, những dữ liệu đang nằm rải rác tại từng di tích cần được kết nối để tạo thành một hệ thống thống nhất. Khi đó, công nghệ không chỉ giúp lưu giữ những gì đang có, mà còn mở thêm cách để cộng đồng tiếp cận và tương tác với di sản.
Thay đổi tư duy từ “lưu trữ” sang trải nghiệm
Từ những mã QR, hệ thống thuyết minh tự động được triển khai ở một số điểm di tích, phường Nam Định đang đứng trước bước chuyển tiếp theo: đưa các giá trị văn hóa từ những không gian riêng lẻ lên một môi trường số có tính kết nối, để di sản không chỉ được bảo tồn mà còn có thể tiếp tục sống trong đời sống đương đại.
Ông Phạm Xuân Thụ, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình cho biết, trong thời gian tới, địa phương định hướng chuyển cách tiếp cận từ “số hóa để lưu trữ” sang “số hóa để người dân thụ hưởng và du khách trải nghiệm”. Điều đó có nghĩa, công nghệ không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ những thông tin vốn có về di sản, mà hướng tới mở rộng cách người dân tiếp cận, tìm hiểu và trải nghiệm các giá trị văn hóa ngay cả ngoài không gian di tích.
Từ định hướng này, phường Nam Định đang từng bước triển khai các giải pháp để đưa văn hóa số gần hơn với đời sống, từ đổi mới cách trải nghiệm di sản, tạo không gian văn hóa số ở cơ sở đến nâng cao kỹ năng số cho người dân và hoàn thiện hạ tầng thông tin.
Trước hết là nâng cấp công nghệ phục vụ trải nghiệm di sản. Phường phối hợp triển khai tour tham quan thực tế ảo 360 độ, mã QR đa ngôn ngữ tại Khu di tích Đền Trần – Chùa Phổ Minh và một số di tích tiêu biểu. Qua đó, thông tin về di tích có thể được tiếp cận thuận tiện hơn, kể cả với những người chưa có điều kiện đến trực tiếp.
Ông Phạm Xuân Thụ, Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Nam Định
Cùng với số hóa tại các điểm di tích, phường hướng tới đưa “Không gian văn hóa số” về cơ sở. Màn hình thông minh, thư viện sách điện tử được định hướng đầu tư tại các nhà văn hóa tổ dân phố, tạo thêm một không gian để người dân, nhất là học sinh, tìm hiểu lịch sử, văn hóa địa phương ngay trong sinh hoạt cộng đồng.
Một hướng khác là kết nối văn hóa số với du lịch và kinh tế số. Dữ liệu về di sản sẽ được tích hợp với thông tin quảng bá sản phẩm OCOP, làng nghề, ẩm thực trên các nền tảng số. Phường cũng hướng tới phủ sóng mã QR thanh toán không dùng tiền mặt tại các điểm dịch vụ quanh khu di tích, từng bước tạo sự thuận tiện cho người dân và du khách.
Để những tiện ích số thực sự đi vào đời sống, kỹ năng số của người dân cũng được đặt ở vị trí quan trọng. Phường tiếp tục đẩy mạnh phong trào “Bình dân học vụ số”, đồng thời tập huấn cho ban quản lý di tích, nghệ nhân và các Tổ công nghệ số cộng đồng. Đây là lực lượng trực tiếp hỗ trợ người dân tiếp cận các công cụ số và tham gia vào không gian văn hóa trên môi trường mạng.
Bên cạnh đó, hạ tầng truyền thông tiếp tục được hiện đại hóa. Phường định hướng nâng cấp hệ thống đài truyền thanh thông minh và bảng điện tử công cộng tại 62 tổ dân phố, qua đó đưa thông tin về văn hóa, đời sống và các hoạt động của địa phương đến người dân nhanh chóng, thuận tiện hơn.
Từ những ứng dụng bước đầu tại các di tích, Nam Định đang hướng tới một cách tiếp cận rộng hơn: số hóa không dừng ở việc lưu giữ di sản, mà từng bước mở rộng khả năng tiếp cận và trải nghiệm của cộng đồng. Khi dữ liệu được kết nối, hạ tầng được hoàn thiện và người dân có đủ kỹ năng sử dụng, công nghệ có thể trở thành một phần trong cách di sản được bảo tồn và hiện diện trong đời sống hiện đại.
Song Hồng
