Ngôn ngữ ký hiệu – “Tiếng nói” của người Điếc, người khiếm thính

Ngày 23/9 hằng năm được Liên hợp quốc chọn là Ngày Quốc tế Ngôn ngữ ký hiệu. Đây không chỉ là dịp để nhắc lại vai trò của ngôn ngữ ký hiệu đối với cộng đồng người Điếc, người khiếm thính (hay có thể gọi chung là người khuyết tật nghe, nói), mà còn là cơ hội để nhìn rõ hơn một nhu cầu rất bình thường của con người: được giao tiếp, được tiếp nhận thông tin và được người khác hiểu mình.

Với nhiều người Điếc, ngôn ngữ ký hiệu chính là phương tiện giao tiếp quan trọng. Có thể gọi đó là một “tiếng nói” theo một cách rất riêng – không phát ra bằng âm thanh nhưng vẫn truyền tải suy nghĩ, cảm xúc, kiến thức và những điều một con người muốn nói với thế giới.

Trong cộng đồng người khiếm thính, nhu cầu và phương thức giao tiếp cũng không hoàn toàn giống nhau. Không phải tất cả người khiếm thính đều sử dụng ngôn ngữ ký hiệu. Có người sử dụng ký hiệu là phương thức giao tiếp chính; có người sử dụng lời nói, đọc hình miệng, thiết bị trợ thính hoặc kết hợp nhiều cách khác nhau. Nhưng, nói về ngôn ngữ ký hiệu cũng là nói về quyền được lựa chọn phương thức giao tiếp phù hợp với mỗi người.

Bà Nguyễn Thị Lan Anh (ngồi xe lăn chính giữa) và Viện ACDC học ngôn ngữ ký hiệu (ảnh do nhân vật cung cấp)

Khi ngôn ngữ trở thành một cây cầu

Ngôn ngữ ký hiệu không phải là những động tác đơn giản được sử dụng để thay thế lời nói. Đó là một ngôn ngữ có cấu trúc, quy tắc và cách biểu đạt riêng, được hình thành và phát triển trong cộng đồng người Điếc.

Ở Việt Nam, việc Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 17/2020/TT-BGDĐT quy định chuẩn quốc gia về ngôn ngữ ký hiệu cho người khuyết tật có ý nghĩa đối với quá trình chuẩn hóa việc sử dụng ngôn ngữ ký hiệu.

Một hệ thống ngôn ngữ được quy định thống nhất không chỉ có ý nghĩa về mặt chuyên môn. Quan trọng hơn, đây là cơ sở để việc dạy và học ngôn ngữ ký hiệu được thực hiện thuận lợi hơn, góp phần mở rộng khả năng và phạm vi giao tiếp của người khuyết tật nghe, nói.

Từ góc độ chính sách và nghiên cứu về người khuyết tật, bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch chuyên trách Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam, đồng thời là Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng (ACDC), nhấn mạnh ý nghĩa của việc bảo đảm khả năng giao tiếp, tiếp cận thông tin và tham gia xã hội đối với người khuyết tật nghe, nói.

Theo hướng tiếp cận này, việc chuẩn hóa ngôn ngữ ký hiệu không nên chỉ được nhìn ở góc độ chuyên môn hay giáo dục. Nó nằm trong một câu chuyện rộng hơn về tạo điều kiện để người khuyết tật tiếp cận thông tin, giáo dục, y tế, dịch vụ xã hội và tham gia bình đẳng vào đời sống.

Khi có một chuẩn chung, việc giao tiếp cũng có điều kiện để vượt ra khỏi phạm vi của từng gia đình, từng trường học hay từng cộng đồng nhỏ. Ngôn ngữ ký hiệu vì thế không chỉ giúp một người Điếc giao tiếp với một người Điếc khác, mà còn có thể trở thành “cây cầu” để họ giao tiếp với những người nghe.

Đó là điểm rất đáng chú ý khi nói về hòa nhập.

Bởi một xã hội hòa nhập không thể chỉ yêu cầu người khuyết tật cố gắng thích nghi với cộng đồng. Chính cộng đồng cũng cần học cách giao tiếp, lắng nghe và tạo ra những phương thức tiếp cận phù hợp với người khuyết tật.

Ông Trần Quốc Nam, ngoài cùng bên trái (ảnh do nv cung cấp)

Không chỉ là câu chuyện của người Điếc/người khiếm thính

Trong đời sống, một người không biết ngôn ngữ ký hiệu có thể gặp khó khăn khi giao tiếp với một người Điếc trong rất nhiều tình huống tưởng như đơn giản: hỏi đường, làm thủ tục hành chính, đi khám bệnh, đến trường, tìm kiếm thông tin hay trao đổi công việc….

Với người nghe, đó có thể chỉ là một bất tiện trong giao tiếp. Nhưng với người Điếc, người khiếm thính, nếu người đối diện không có phương thức giao tiếp phù hợp, rào cản ấy có thể trở thành một giới hạn thực sự trong việc tiếp cận thông tin, dịch vụ và các cơ hội của mình.

Từ thực tế hoạt động và tương tác với cộng đồng, ông Trần Quốc Nam – admin Diễn đàn Tiếng nói người khuyết tật, cho rằng nhu cầu giao tiếp của người khuyết tật nghe, nói không chỉ nằm ở việc có những phương tiện hỗ trợ dành riêng cho họ. Điều quan trọng không kém là những người xung quanh cũng cần có thêm hiểu biết và kỹ năng giao tiếp bằng ngôn ngữ ký hiệu.

Đây cũng là lý do ngôn ngữ ký hiệu không nên được nhìn nhận như câu chuyện riêng của cộng đồng người Điếc/khiếm thính.

Gia đình có người Điếc/khiếm thính cần biết. Giáo viên cần biết. Nhân viên y tế, cán bộ làm công tác xã hội, cán bộ tiếp dân, người làm công tác hỗ trợ người khuyết tật và nhiều nhóm nghề nghiệp khác cũng cần có cơ hội tiếp cận.

Thậm chí, với bất kỳ ai quan tâm đến một xã hội hòa nhập, biết một số ngôn ngữ ký hiệu cơ bản cũng có thể là một cách rất thiết thực để bắt đầu.

Một người biết vài ký hiệu chưa thể trở thành người sử dụng ngôn ngữ ký hiệu thành thạo. Nhưng chỉ một vài ký hiệu đúng lúc cũng có thể giúp mở đầu một cuộc trò chuyện mà trước đó tưởng như không thể.

Từ chính sách đến những điều gần gũi trong cuộc sống

Những năm qua, chính sách, pháp luật và các chương trình hỗ trợ của Đảng và Nhà nước đã thể hiện sự quan tâm đối với người khuyết tật, trong đó người Điếc và người khiếm thính có những nhu cầu tiếp cận đặc thù. Việc xây dựng và ban hành chuẩn quốc gia về ngôn ngữ ký hiệu là một bước quan trọng, tạo cơ sở để ngôn ngữ ký hiệu được sử dụng thống nhất hơn, qua đó góp phần mở rộng khả năng tiếp cận thông tin, giáo dục, giao tiếp và tham gia xã hội của người Điếc, người khiếm thính.

Nhưng một quy định chỉ thực sự có ý nghĩa khi có thể đi vào đời sống. Thực tế, số người sử dụng và phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu chưa phải lúc nào cũng đáp ứng nhu cầu; cơ hội tiếp cận ngôn ngữ ký hiệu trong trường học, cơ sở y tế, dịch vụ công và nhiều môi trường giao tiếp khác còn chưa đồng đều. Trong khi đó, kỹ năng giao tiếp cơ bản với người Điếc/khiếm thính trong cộng đồng cũng chưa phổ biến.

Truyền hình là một ví dụ dễ thấy. Với người nghe, một bản tin thời sự có thể được tiếp nhận gần như tự nhiên. Nhưng với nhiều người Điếc/khiếm thính, nếu không có phụ đề hoặc phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu, việc tiếp nhận thông tin sẽ gặp không ít khó khăn. Vì vậy, duy trì các chương trình thời sự có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu không chỉ là tạo thêm một chương trình dành cho một nhóm khán giả, mà còn là mở thêm một cách để người Điếc, người khiếm thính tiếp cận những thông tin mà mọi người đang tiếp nhận hằng ngày.

Ảnh nguồn Viên Nghiên cứu phát triển cộng đồng ACDC

Truyền hình và câu chuyện về quyền được tiếp cận thông tin

Kết quả đánh giá nhanh do Viện Nghiên cứu phát triển cộng đồng (ACDC) thực hiện vào tháng 1/2021 trên 200 người tham gia, trong đó 86% là người khuyết tật nghe, nói, từng cho thấy nhu cầu đáng chú ý của nhóm này đối với các chương trình truyền hình có phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu.

Theo kết quả khảo sát, 63,6% người tham gia biết chương trình trên VTV2 và 78,8% biết chương trình “Việt Nam hôm nay” trên VTV1. Tỷ lệ xem hai chương trình tương ứng là 50,3% và 73,5%.

Khảo sát cũng cho thấy thời điểm phát sóng là một yếu tố được người tham gia quan tâm và có ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận; 84,2% mong muốn chương trình được phát vào khoảng 17h30.

Đây là một khảo sát được thực hiện từ năm 2021, vì vậy không thể dùng để đại diện cho toàn bộ nhu cầu của cộng đồng người Điếc, người khiếm thính hiện nay. Nhưng kết quả ấy vẫn gợi ra một điều đáng chú ý: thời điểm phát sóng và cách thức tiếp cận thông tin có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận của người xem.

Thực tế chương trình và khung giờ truyền hình có thể thay đổi theo từng giai đoạn. Điều cần được giữ lại là khả năng tiếp cận thông tin bằng ngôn ngữ ký hiệu.

Trong quá trình điều chỉnh chương trình và khung giờ phát sóng, việc tiếp tục duy trì ngôn ngữ ký hiệu trong các bản tin thời sự dành cho người Điếc, người khiếm thính là một tín hiệu đáng ghi nhận. Đồng thời, có thể nghiên cứu mở rộng hình thức tiếp cận này sang những chương trình thông tin, giáo dục, văn hóa – xã hội khác, phù hợp với điều kiện và nhu cầu thực tế.

Bởi đôi khi, điều người khuyết tật cần không phải một chương trình thật đặc biệt, mà chỉ đơn giản là được tiếp cận cùng những thông tin mà mọi người đang được tiếp cận.

Cần thêm những “lớp học” ngôn ngữ ký hiệu

Nếu ngôn ngữ ký hiệu có ý nghĩa như vậy, câu hỏi có thể đặt ra là: tại sao chúng ta không tạo thêm nhiều cơ hội để mọi người học nó?

Một hướng có thể quan tâm là xây dựng thêm các chương trình giáo dục ngôn ngữ ký hiệu trên truyền hình và các nền tảng truyền thông số. Không nhất thiết phải là những chương trình dài. Những bài học ngắn, dễ hiểu, theo từng chủ đề và tình huống giao tiếp cụ thể có thể giúp người xem từng bước làm quen với ngôn ngữ ký hiệu.

Chẳng hạn, một chuyên mục theo cách “5-10 phút ngôn ngữ ký hiệu mỗi ngày” có thể bắt đầu bằng những nội dung rất cơ bản: chào hỏi, giới thiệu bản thân, cảm ơn, hỏi – đáp thông thường, chỉ dẫn, giao tiếp trong bệnh viện, trường học hay cơ quan hành chính. Khi được xây dựng dưới dạng video ngắn và có thể xem lại trên các nền tảng số, việc học cũng trở nên thuận tiện hơn, nhất là với những người không có điều kiện tham gia các lớp học trực tiếp.

Nếu được duy trì thường xuyên, những chương trình như vậy không chỉ dành cho người Điếc, người khiếm thính muốn củng cố khả năng sử dụng ngôn ngữ của mình. Đó còn có thể là nguồn học liệu hữu ích cho cha mẹ, anh chị em trong gia đình người Điếc/khiếm thính; giáo viên, sinh viên các ngành liên quan, cán bộ công tác xã hội, nhân viên y tế và những người thường xuyên làm việc với người khuyết tật.

Cùng với đó, việc đưa ngôn ngữ ký hiệu đến gần hơn với môi trường giáo dục cũng là một hướng có thể nghiên cứu. Có thể bắt đầu từ các hoạt động ngoại khóa, câu lạc bộ hoặc những nội dung làm quen phù hợp với từng lứa tuổi, để học sinh có cơ hội biết và sử dụng một số ký hiệu cơ bản. Khi giáo viên và học sinh biết cách giao tiếp với bạn Điếc, những rào cản trong lớp học cũng có thể được giảm bớt; học sinh Điếc có thêm cơ hội tham gia vào các hoạt động chung, giao tiếp với bạn bè và cảm nhận mình là một thành viên của tập thể.

Theo nghĩa đó, phổ biến ngôn ngữ ký hiệu không chỉ giúp một cá nhân giao tiếp thuận lợi hơn, mà còn góp phần tạo dựng môi trường giáo dục hòa nhập, nơi sự khác biệt về cách giao tiếp không trở thành lý do để một học sinh đứng ngoài các hoạt động của lớp học và nhà trường.

Công nghệ cũng mở ra thêm những cách học khác. Các ứng dụng hoặc nền tảng số bằng tiếng Việt, với bài học theo từng tình huống, thư viện ký hiệu và video hướng dẫn, có thể giúp người học chủ động hơn. Đây cũng là nguồn tài liệu có thể được sử dụng trong gia đình, trường học và các cơ sở cung cấp dịch vụ cho người khuyết tật.

Chia sẻ thêm về nội dung này, cả bà Nguyễn Thị Lan Anh và ông Trần Quốc Nam đều khẳng định: việc tạo thêm cơ hội để cộng đồng tiếp cận và học ngôn ngữ ký hiệu cũng là một cách để thu hẹp khoảng cách giao tiếp giữa người khuyết tật nghe, nói với xã hội. Khi nhiều người biết những ký hiệu cơ bản, khả năng giao tiếp trong những tình huống thường ngày sẽ được mở rộng hơn.

Không nhất thiết ai cũng phải trở thành phiên dịch viên. Nhưng nếu một giáo viên biết cách chào một học sinh Điếc, một nhân viên y tế biết cách bắt đầu một cuộc giao tiếp, hay một cán bộ tiếp dân biết một vài ký hiệu cơ bản, những khoảng cách tưởng như rất lớn có thể được rút ngắn.

Ở một cấp độ khác, xã hội cũng cần những người có năng lực phiên dịch ngôn ngữ ký hiệu để đáp ứng những nhu cầu giao tiếp phức tạp hơn trong giáo dục, y tế, pháp lý, dịch vụ công và đời sống. Vì vậy, cùng với việc phổ biến kiến thức cơ bản cho cộng đồng, việc đào tạo đội ngũ phiên dịch có chuyên môn cũng là một phần quan trọng của quá trình mở rộng khả năng tiếp cận.

Trong lĩnh vực việc làm, doanh nghiệp và người sử dụng lao động cũng có thể tạo thêm những môi trường giao tiếp phù hợp để người Điếc có cơ hội tham gia và làm việc bình đẳng hơn. Khi rào cản giao tiếp được giảm bớt, câu chuyện không chỉ dừng ở việc “giúp” một người khuyết tật giao tiếp, mà còn liên quan đến khả năng học tập, làm việc và tham gia xã hội của họ.

Những hướng đi ấy có thể được thực hiện đồng thời trên truyền hình, trong trường học, tại các cơ sở cung cấp dịch vụ và trên các nền tảng số. Điều quan trọng là ngôn ngữ ký hiệu không chỉ được nhắc đến vào những dịp như Ngày Quốc tế Ngôn ngữ ký hiệu, mà có thêm những không gian để được học, được sử dụng và trở thành một phần tự nhiên hơn trong đời sống hằng ngày.

“Tiếng nói” cần được lắng nghe

Nói về ngôn ngữ ký hiệu, có lẽ không nên chỉ dừng lại ở việc có bao nhiêu chương trình, bao nhiêu phiên dịch viên hay bao nhiêu người biết ký hiệu.

Điều quan trọng hơn là chúng ta nhìn nhận thế nào về quyền giao tiếp của người Điếc, người khiếm thính.

Một người không nghe được không có nghĩa là họ không có điều muốn nói. Một người không thể sử dụng lời nói theo cách thông thường không có nghĩa là họ không có suy nghĩ, cảm xúc, kiến thức hay mong muốn được tham gia vào đời sống xã hội.

Ngôn ngữ ký hiệu giúp những điều ấy được biểu đạt.

Bởi vậy, gọi ngôn ngữ ký hiệu là “tiếng nói” của người khuyết tật nghe, nói không phải để so sánh với ngôn ngữ nói, mà để nhấn mạnh một điều rất giản dị: mỗi con người đều cần một ngôn ngữ để được kết nối với người khác và với xã hội.

Ngày Quốc tế Ngôn ngữ ký hiệu 23/9 vì thế không chỉ là ngày dành cho cộng đồng người Điếc, người khiếm thính.

Đó cũng có thể là dịp để những người không khuyết tật tự hỏi mình đã biết bao nhiêu về ngôn ngữ ký hiệu; đã từng gặp một người Điếc và biết cách giao tiếp với họ hay chưa; và trong công việc của mình, liệu có thể làm thêm điều gì để thông tin, dịch vụ và các cơ hội trở nên dễ tiếp cận hơn.

Từ việc chuẩn hóa ngôn ngữ ký hiệu, tăng cường giáo dục và đào tạo, duy trì các chương trình truyền hình có phiên dịch, đến việc mở thêm những kênh học ngôn ngữ ký hiệu cho cộng đồng – mỗi việc làm, dù nhỏ, đều góp phần thu hẹp một khoảng cách.

Bởi hòa nhập không bắt đầu từ những điều quá lớn mà chính từ những giản đơn trong cuộc sống. Chính vì vậy, đôi khi, hòa nhập bắt đầu từ việc một người biết cách ký hiệu để nói “xin chào, xin lỗi hay cảm ơn”, và một người Điếc/khiếm thính nhận ra rằng mình đang được “lắng nghe”.

Box:
Chủ đề Ngày Quốc tế Ngôn ngữ ký hiệu qua các năm (Nguồn https://acdc.vn/vi/ngay-quoc-te-ngon-ngu-ky-hieu-2026-khang-dinh-quyen-con-nguoi-cua-nguoi-diec.html)

Lâm An