Phòng, chống ma túy không thể chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng hay những đợt tuyên truyền tập trung. Đây là công việc cần được thực hiện thường xuyên, bắt đầu từ mỗi gia đình, được củng cố trong nhà trường và lan tỏa bằng trách nhiệm của cộng đồng. Đặc biệt, với người sau cai nghiện, sự đồng hành không nên dừng lại ở thời điểm hoàn thành chương trình cai nghiện mà cần tiếp tục bằng những cơ hội học nghề, việc làm và điều kiện ổn định cuộc sống.
Ảnh mang tính chất minh họa có sự hỗ trợ của AI
Gia đình: Quan tâm để nhận biết và hỗ trợ từ sớm
Gia đình là môi trường gần gũi nhất, cũng là nơi có điều kiện nhận ra những thay đổi trong sinh hoạt, tâm lý và các mối quan hệ của mỗi thành viên. Sự quan tâm thường xuyên, thái độ lắng nghe và chia sẻ có thể giúp cha mẹ, người thân kịp thời nhận biết những vấn đề bất thường, từ đó tìm cách hỗ trợ thay vì chỉ trách móc hay áp đặt.
Tuy nhiên, không phải mọi thay đổi trong tâm lý, hành vi của người trẻ đều liên quan đến ma túy. Việc khép kín, học tập sa sút, thường xuyên đi về muộn hay thay đổi nhóm bạn có thể xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau. Nếu chỉ dựa vào một vài biểu hiện để nghi ngờ, trách móc hoặc quy kết, người lớn có thể vô tình tạo thêm khoảng cách với con em mình. Điều quan trọng là bình tĩnh tìm hiểu, trò chuyện và lắng nghe để nhận diện đúng vấn đề, thay vì vội vàng đưa ra kết luận.
Cha mẹ cũng cần cùng con trao đổi về những tình huống có thể gặp trong thực tế như bị bạn bè rủ rê sử dụng chất không rõ nguồn gốc, được mời thử sản phẩm quảng cáo có tác dụng thư giãn, tạo hưng phấn hoặc chịu áp lực phải làm theo số đông. Qua đó, giúp con hiểu vì sao cần từ chối, biết cách rời khỏi tình huống không an toàn và tìm đến người đáng tin cậy khi cần hỗ trợ.
Khi phát hiện người thân có dấu hiệu liên quan đến ma túy, gia đình cần bình tĩnh tìm hiểu, chủ động tìm kiếm sự tư vấn và hỗ trợ từ các cơ quan, tổ chức có chuyên môn. Việc che giấu, né tránh hoặc kỳ thị không giải quyết được vấn đề, thậm chí có thể khiến người trong cuộc khó tiếp cận sự giúp đỡ cần thiết.
Nhà trường: Trang bị kỹ năng từ những tình huống thực tế
Bên cạnh gia đình, nhà trường có vai trò quan trọng trong việc hình thành nhận thức và hành vi của học sinh, sinh viên. Tuy nhiên, giáo dục phòng, chống ma túy sẽ khó đạt hiệu quả nếu chỉ dừng ở những buổi tuyên truyền, phổ biến kiến thức hoặc yêu cầu người học ghi nhớ các quy định.
Tâm lý tò mò, mong muốn được chấp nhận trong nhóm bạn hoặc ngại từ chối đôi khi khiến học sinh, sinh viên đưa ra những lựa chọn thiếu an toàn. Nguy cơ không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức một lời mời sử dụng ma túy trực tiếp, mà có thể được che giấu trong lời mời thử sản phẩm không rõ thành phần hoặc những thứ được quảng cáo là giúp thư giãn, tăng hưng phấn. Vì vậy, việc trang bị kỹ năng nhận diện và ứng phó cần được chú trọng, đồng thời giúp người học hiểu rằng không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm không rõ nguồn gốc, thành phần.
Điều cần thiết là đưa nội dung phòng, chống ma túy đến gần hơn với những tình huống mà học sinh có thể gặp trong đời sống: cách ứng xử trước lời mời sử dụng chất không rõ nguồn gốc, cách từ chối khi bị bạn bè gây áp lực, nhận biết nguy cơ từ những mối quan hệ thiếu an toàn và tìm kiếm sự trợ giúp khi cần thiết.
Giáo viên, cán bộ tư vấn học đường và phụ huynh cần có sự phối hợp, tránh để việc giáo dục chỉ là trách nhiệm riêng của nhà trường. Với sinh viên sống xa nhà, vai trò của tổ chức đoàn thể, bộ phận tư vấn và những người có trách nhiệm trong cơ sở giáo dục càng cần được phát huy. Khi phát hiện bạn bè có dấu hiệu gặp nguy cơ, học sinh, sinh viên không nên tự ý xử lý bằng những cách thiếu an toàn hoặc lan truyền thông tin chưa được kiểm chứng; thay vào đó, cần tìm đến giáo viên, người phụ trách hoặc cơ quan có trách nhiệm để người gặp khó khăn được hỗ trợ phù hợp.
Cộng đồng: Không dừng ở tuyên truyền, cần có sự phối hợp và hỗ trợ
Nếu gia đình và nhà trường là những môi trường gần gũi, thì cộng đồng chính là nơi tạo nên mạng lưới phòng ngừa rộng hơn. Chính quyền cơ sở, các tổ chức đoàn thể, tổ dân phố, thôn, ấp và những người có uy tín tại địa phương đều có thể góp phần đưa thông tin phòng, chống ma túy đến với người dân, đồng thời phát hiện, hỗ trợ những trường hợp cần được giúp đỡ.
Thực tế cho thấy, một số mô hình tại cơ sở đã lựa chọn cách làm gần dân, dựa vào sự tham gia của chính người dân. Tại ấp Cổ Tháp A, xã Nguyệt Hóa, huyện Châu Thành, tỉnh Trà Vinh, câu lạc bộ “Địa bàn không ma túy” từng tổ chức 156 buổi tuyên truyền, với hơn 4.800 lượt người tham dự. Bên cạnh hoạt động truyền thông, mô hình còn chú trọng vận động người tự nguyện cai nghiện tại gia đình và kết nối việc làm cho người sau cai nghiện với các cơ sở sản xuất, kinh doanh trên địa bàn.
Tại Hà Nội, Kế hoạch số 86/KH-UBND năm 2025 của UBND thành phố về chiến dịch truyền thông phòng, chống ma túy với chủ đề “Hà Nội – chung một quyết tâm vì cộng đồng không ma túy” cũng thể hiện cách tiếp cận huy động sự phối hợp của nhiều cấp, ngành và cộng đồng dân cư. Việc triển khai các chiến dịch truyền thông có ý nghĩa quan trọng, nhưng hiệu quả lâu dài vẫn phụ thuộc vào việc duy trì hoạt động sau mỗi đợt cao điểm, gắn tuyên truyền với những việc làm cụ thể tại địa bàn.
Ở tầm quốc gia, Chương trình mục tiêu quốc gia phòng, chống ma túy đến năm 2030 được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 163/2024/QH15, sau đó được Chính phủ và các bộ, ngành cụ thể hóa bằng kế hoạch triển khai. Trong đó, Bộ Tư pháp đã ban hành các kế hoạch thực hiện chương trình, giao nhiệm vụ cho các đơn vị chuyên môn, trong đó có Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý. Điều này cho thấy công tác phòng, chống ma túy không chỉ đặt ra yêu cầu tuyên truyền, nâng cao nhận thức mà còn cần gắn với phổ biến pháp luật, hướng dẫn người dân tiếp cận các cơ chế hỗ trợ và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp.
Đặc biệt, trợ giúp pháp lý cần được quan tâm trong quá trình truyền thông và hỗ trợ người dân, nhất là những người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, người khuyết tật và các nhóm dễ bị tổn thương. Khi gặp vấn đề pháp lý liên quan, họ cần được hướng dẫn tiếp cận dịch vụ phù hợp, thay vì phải tự xoay xở trong khi còn thiếu thông tin hoặc gặp khó khăn trong việc thực hiện quyền của mình.
Khi đánh giá hiệu quả hoạt động tại cơ sở, không nên chỉ nhìn vào số cuộc tuyên truyền hay số người được vận động, mà cần quan tâm đến những thay đổi thực tế: người dân có thêm kiến thức và kỹ năng phòng ngừa hay không; những trường hợp có nguy cơ có được hỗ trợ kịp thời không; gia đình và người sau cai nghiện có được kết nối với các nguồn lực cần thiết không…
Một vấn đề khác cũng cần được chú ý là cách ứng xử của cộng đồng đối với người nghiện và người sau cai nghiện. Việc nắm bắt tình hình, phối hợp quản lý phải thực hiện đúng quy định, đồng thời tôn trọng quyền và nhân phẩm của người liên quan. Không nên để thông tin cá nhân bị lan truyền tùy tiện, khiến họ và gia đình thêm mặc cảm, khó khăn trong quá trình ổn định cuộc sống. Phòng ngừa và hỗ trợ chỉ có thể đạt hiệu quả khi đi cùng sự tôn trọng, trách nhiệm và cách ứng xử phù hợp.
Sau cai nghiện: Cần điều kiện thực tế để ổn định cuộc sống
Một nội dung không thể tách rời trong công tác phòng, chống ma túy là hỗ trợ người sau cai nghiện tái hòa nhập cộng đồng. Hoàn thành quá trình cai nghiện là một bước quan trọng, nhưng để ổn định cuộc sống, mỗi người còn cần có công việc, thu nhập, sự động viên của gia đình và cơ hội được cộng đồng đón nhận.
Tại tỉnh Hưng Yên, hoạt động đào tạo nghề và hỗ trợ việc làm tại các cơ sở cai nghiện đã ghi nhận những kết quả cụ thể. Hai cơ sở cai nghiện ma túy của tỉnh đã tổ chức 6 lớp đào tạo nghề, gồm may công nghiệp, cơ khí, sửa chữa điện dân dụng, nghề mộc và một số nghề khác, cho 181 học viên; trong đó, 106 người hoàn thành khóa học và được cấp chứng chỉ sơ cấp nghề, 75 người tiếp tục học. Năm 2026, hoạt động lao động trị liệu có hơn 1.000 lượt học viên tham gia, tạo ra hàng triệu sản phẩm. Đến hết tháng 8/2026, có 10 trường hợp sau cai nghiện được tiếp cận nguồn vốn vay với tổng số tiền 930 triệu đồng.
Câu chuyện của học viên Trần Văn Thương tại Cơ sở cai nghiện ma túy số 2 tỉnh Hưng Yên là một ví dụ về ý nghĩa của hoạt động đào tạo nghề. Trước khi vào cơ sở, anh chưa có nghề nghiệp ổn định và lo lắng về cuộc sống sau khi hoàn thành cai nghiện. Việc được học nghề giúp anh có thêm kỹ năng và lựa chọn công việc khi trở về địa phương.
Những kết quả trên cho thấy đào tạo nghề, lao động trị liệu và hỗ trợ vốn có thể tạo thêm điều kiện để người sau cai nghiện từng bước xây dựng cuộc sống ổn định. Tuy nhiên, kết quả tại một địa phương chưa thể phản ánh đầy đủ thực trạng ở các nơi khác. Khả năng tổ chức đào tạo, kết nối việc làm và hỗ trợ vốn còn phụ thuộc vào nguồn lực, nhu cầu lao động cũng như điều kiện triển khai tại từng địa bàn. Không phải ai sau cai nghiện cũng có sẵn kỹ năng nghề nghiệp hoặc khả năng tự tổ chức sản xuất, kinh doanh.
Đào tạo nghề sẽ có ý nghĩa thiết thực hơn khi gắn với nhu cầu tuyển dụng và điều kiện việc làm tại địa phương. Nếu quá trình đào tạo không gắn với cơ hội lao động, người học khó vận dụng những kỹ năng đã được trang bị vào cuộc sống. Vì vậy, sự kết nối giữa cơ sở cai nghiện, chính quyền địa phương, đơn vị đào tạo nghề và doanh nghiệp cần được duy trì cả trước và sau khi người cai nghiện trở về.
Nhấn mạnh hỗ trợ không có nghĩa xem nhẹ nguy cơ tái nghiện hay bỏ qua trách nhiệm cá nhân. Công tác quản lý, theo dõi vẫn cần được thực hiện theo quy định, nhưng phải đi cùng những giải pháp giúp người sau cai nghiện có điều kiện học nghề, lao động, tạo thu nhập và từng bước xây dựng lại cuộc sống. Sự hỗ trợ cần phù hợp với hoàn cảnh từng người, có theo dõi và đồng hành trong quá trình tìm việc, duy trì công việc và ổn định cuộc sống.
Doanh nghiệp: Mở thêm cơ hội từ việc làm phù hợp
Bên cạnh chính quyền và các tổ chức xã hội, doanh nghiệp có vai trò thiết thực trong việc tạo cơ hội việc làm cho người sau cai nghiện. Mặc dù, chắc hẳn sẽ có những doanh nghiệp đặt ra lo ngại và những lo ngại của doanh nghiệp là có cơ sở. Vậy nhưng, một công việc phù hợp không chỉ mang lại thu nhập mà còn giúp người lao động xây dựng lại nếp sống, củng cố sự tự tin, khôi phục các mối quan hệ xã hội và giảm nguy cơ quay lại những hoàn cảnh cũ.
Doanh nghiệp có thể bắt đầu từ những việc không quá phức tạp: kết nối với địa phương và cơ sở đào tạo nghề để tìm ứng viên phù hợp; bố trí công việc theo năng lực thực tế; hướng dẫn kỹ năng, quy trình làm việc và duy trì môi trường lao động tôn trọng, an toàn. Việc nhìn nhận người sau cai nghiện bằng năng lực, thái độ và khả năng đáp ứng công việc, thay vì chỉ dựa vào quá khứ, cũng là cách để doanh nghiệp không bỏ lỡ nguồn lao động có khả năng đóng góp.
Quyết định số 08/2026/QĐ-TTg ngày 3/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 1/5/2026, quy định chính sách tín dụng đối với người sau cai nghiện ma túy. Theo đó, người sau cai nghiện có thể được vay vốn để học nghề với mức tối đa 4 triệu đồng mỗi tháng; vay vốn để sản xuất, kinh doanh với mức tối đa 200 triệu đồng. Người sử dụng lao động đáp ứng các điều kiện theo quy định cũng có thể tiếp cận nguồn vốn vay để tạo việc làm cho người sau cai nghiện.
Chính sách tín dụng này mở thêm một kênh hỗ trợ về kinh tế, nhưng để nguồn vốn thực sự phát huy hiệu quả, người vay cần được hướng dẫn về thủ tục, lựa chọn phương án học nghề hoặc sản xuất, kinh doanh phù hợp. Cùng với đó, việc kết nối với doanh nghiệp và thị trường lao động vẫn rất cần thiết, bởi vốn vay chỉ phát huy ý nghĩa khi gắn với khả năng tạo ra thu nhập và duy trì sinh kế.
Phòng ngừa từ sớm, đồng hành đủ lâu
Phòng, chống ma túy là quá trình lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp liên tục giữa gia đình, nhà trường, chính quyền, các tổ chức xã hội và cộng đồng doanh nghiệp. Mỗi chủ thể có vai trò riêng, nhưng không thể hoạt động tách rời. Gia đình cần quan tâm và chia sẻ; nhà trường chú trọng trang bị kỹ năng; cộng đồng duy trì các hoạt động phòng ngừa; các cơ quan, tổ chức cần bảo đảm thông tin pháp luật và hỗ trợ cần thiết đến được với người dân; còn doanh nghiệp cần mở thêm cơ hội để người sau cai nghiện học nghề, tìm việc và ổn định cuộc sống.
Một học sinh biết từ chối lời rủ rê, một gia đình biết tìm kiếm sự hỗ trợ thay vì vội vàng trách mắng, một địa phương duy trì được sự phối hợp và một người sau cai nghiện tìm được công việc phù hợp — đó đều là những kết quả cụ thể của công tác phòng, chống ma túy.
Điều đáng quan tâm là làm thế nào để những hoạt động này không chỉ xuất hiện trong các đợt cao điểm, những buổi tuyên truyền hay chương trình hỗ trợ ngắn hạn, mà trở thành công việc thường xuyên ở từng địa bàn. Khi người dân có kiến thức để chủ động phòng ngừa, khi người gặp khó khăn được hỗ trợ kịp thời và người sau cai nghiện có cơ hội làm lại cuộc sống, công tác phòng, chống ma túy mới có thể tạo ra chuyển biến bền vững từ mỗi gia đình đến toàn xã hội.
Huy Thành – Trịnh Hiền
