Tóm tắt: Trên cơ sở hệ thống hóa quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam về chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế; bài viết phân tích khái quát nội dung kiến tạo của nhà nước Việt Nam đối với kinh tế tư nhân, đồng thời khái quát về sự phát triển của kinh tế tư nhân Việt Nam trong thời kỳ đổi mới, chỉ ra các yêu cầu phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới; từ đó đề xuất các giải pháp để tiếp tục phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế tư nhân trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu đưa kinh tế tư nhân trở thành động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia mà Đảng Cộng sản Việt Nam đã xác định.
Từ khóa: Chức năng kiến tạo, kinh tế tư nhân, Nhà nước, kỷ nguyên mới.
Đặt vấn đề
Trong quá trình đổi mới, nhận thức của Đảng và nhà nước Việt Nam về vị trí và vai trò của kinh tế tư nhân đã có bước phát triển quan trọng, phản ánh quá trình đổi mới tư duy về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và phương thức lãnh đạo, quản trị phát triển đất nước. Từ chỗ chỉ thừa nhận sự tồn tại khách quan trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, kinh tế tư nhân từng bước được xác định là một bộ phận cấu thành quan trọng của nền kinh tế, là “một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa” [1], “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia; là lực lượng tiên phong thúc đẩy tăng trưởng, tạo việc làm, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, công nghiệp hóa, hiện đại hóa và tái cơ cấu nền kinh tế” [3].
Gần đây, nhiều Nghị quyết mới của Đảng được ban hành đã tạo thành một chỉnh thể chiến lược về thể chế phát triển đất nước trong giai đoạn mới. Đối với kinh tế tư nhân, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân không chỉ khẳng định vai trò của kinh tế tư nhân trong nền kinh tế quốc gia hiện nay, mà còn đặt ra yêu cầu tiếp tục phát huy chức năng kiến tạo của nhà nước để kinh tế tư nhân tiếp tục phát triển và đóng góp tích cực vào quá trình thực hiện các mục tiêu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trong đó nhấn mạnh yêu cầu chuyển mạnh chức năng của Nhà nước từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển, lấy phục vụ người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, lấy chất lượng thể chế và môi trường phát triển làm động lực thúc đẩy tăng trưởng. Do vậy, việc nghiên cứu để đề xuất các giải pháp phát huy chức năng kiến tạo của nhà nước đối với kinh tế tư nhân là cần thiết để đưa nghị quyết Nghị quyết số 68-NQ/TW vào cuộc sống.
1. Cơ sở lý luận về chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế
1.1. Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin
Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nhà nước vô sản là chủ thể thực hiện quyền lực công để tổ chức, quản lý và điều tiết sự phát triển kinh tế. Nhà nước không đứng ngoài đời sống kinh tế mà giữ vai trò tổ chức, điều tiết và định hướng sự phát triển xã hội phù hợp với lợi ích của giai cấp cầm quyền và mục tiêu phát triển của quốc gia.
Trong tác phẩm Nhà nước và cách mạng (1917), V.I.Lênin cho rằng, sau khi giành chính quyền, giai cấp công nhân phải sử dụng Nhà nước như một công cụ để tổ chức sản xuất, quản lý xã hội và phát triển nền kinh tế mới [6]. Theo đó, Nhà nước vô sản không chỉ thực hiện chức năng bảo vệ chế độ mà còn trực tiếp tổ chức đời sống kinh tế và xã hội. Vai trò của Nhà nước trong tổ chức, quản lý và điều tiết sự phát triển kinh tế thể hiện ở việc ban hành pháp luật và các chính sách kinh tế; xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội; tổ chức quản lý các ngành, lĩnh vực kinh tế trọng yếu; điều tiết các quan hệ kinh tế và phân phối nguồn lực; bảo đảm ổn định kinh tế, xã hội và nâng cao đời sống nhân dân…, nhằm hiện thực hóa chủ trương, đường lối kinh tế của Đảng Cộng sản.
Như vậy, theo quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lênin, Nhà nước vô sản là chủ thể tổ chức, quản lý và điều tiết sự phát triển kinh tế, có chức năng tổ chức, quản lý và thể chế hóa đường lối của Đảng thành pháp luật, chính sách và tổ chức thực hiện.
1.2. Tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam
Kế thừa và vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện thực tiễn cách mạng Việt Nam, Hồ Chí Minh luôn nhấn mạnh vai trò của Nhà nước trong việc phục vụ nhân dân, khuyến khích sản xuất, phát triển công thương nghiệp và huy động mọi nguồn lực cho kiến thiết đất nước. Người nhiều lần khẳng định, Nhà nước phải tạo điều kiện để mọi người dân được tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật, đồng thời bảo đảm lợi ích của quốc gia, dân tộc và nhân dân. Người chủ trương khuyến khích phát triển sản xuất, kinh doanh hợp pháp, coi sự phát triển của giới công thương là một bộ phận quan trọng của nền kinh tế quốc dân: “Nền kinh tế quốc dân thịnh vượng nghĩa là sự kinh doanh của các nhà công nghiệp, thương nghiệp thịnh vượng” và nhấn mạnh Chính phủ sẽ “tận tâm giúp giới Công – Thương trong công cuộc kiến thiết” [7, tr.74].
Trong tác phẩm Thường thức chính trị (1953), Hồ Chí Minh chủ trương phát triển hài hòa các thành phần kinh tế và kết hợp lợi ích của Nhà nước, doanh nghiệp và người lao động với phương châm: “Công tư đều lợi, chủ thợ đều lợi, công nông giúp nhau, lưu thông trong ngoài” [7, tr.293]. Tư tưởng trên vừa thể hiện tính nhất quán trong quan điểm phát triển kinh tế nhiều thành phần, vừa đặt nền móng cho nhận thức về một Nhà nước phục vụ, kiến tạo và đồng hành cùng sự phát triển.
Trên nền tảng lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng Cộng sản Việt Nam đã từng bước hoàn thiện nhận thức về chức năng của nhà nước đối với kinh tế với khẳng định: “Nhà nước thể chế hóa, cụ thể hóa và tổ chức thực hiện có hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng; quản lý xã hội bằng Hiến pháp và pháp luật” [2, tr.183].
Đối với chức năng của Nhà nước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, điểm mới trong tư duy của Đảng thời gian gần đây là chuyển mạnh từ chức năng quản lý sang kiến tạo phát triển, tinh thần này được thể hiện xuyên suốt trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng và được cụ thể hóa trong Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 về xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới, tiếp tục được khẳng định trong Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và Văn kiện Đại hội XIV, với yêu cầu chung là Nhà nước tập trung hoàn thiện thể chế, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi và khơi thông các nguồn lực phát triển. Theo đó, Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý hành chính, ban hành và thực thi pháp luật mà còn chủ động thiết kế thể chế, tạo lập môi trường đầu tư kinh doanh thuận lợi, phát triển hạ tầng, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đây là sự chuyển đổi từ mô hình quản lý dựa trên mệnh lệnh hành chính sang mô hình quản trị phát triển dựa trên thể chế, pháp luật và chất lượng phục vụ, lấy sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo hiệu quả hoạt động của nhà nước.
2. Chức năng kiến tạo của Nhà nước Việt Nam đối với kinh tế tư nhân
Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, Nhà nước không chỉ thực hiện chức năng quản lý mà ngày càng thể hiện rõ vai trò kiến tạo phát triển, nhất là đối với khu vực kinh tế tư nhân. Nếu Đảng giữ vai trò định hướng, lãnh đạo, thì Nhà nước có chức năng thể chế hóa các đường lối, chủ trương đó thành hệ thống pháp luật, chính sách và tổ chức thực hiện, tạo môi trường thuận lợi để các chủ thể kinh tế phát huy năng lực và nguồn lực của mình. đồng thời, bảo đảm nguyên tắc tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ và công bằng xã hội, quan tâm hỗ trợ các nhóm yếu thế như người khuyết tật để không ai bị bỏ lại phía sau. Chức năng kiến tạo của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đối với kinh tế tư nhân thể hiện ở các nội dung sau:
Thứ nhất, kiến tạo thể chế và môi trường pháp lý thuận lợi: Nhà nước rà soát, xây dựng, hoàn thiện hệ thống pháp luật về đầu tư, kinh doanh, cạnh tranh, đất đai, tài chính, lao động, khoa học – công nghệ…, theo hướng minh bạch, ổn định, dễ dự đoán và phù hợp với kinh tế thị trường. Quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp được Nhà nước bảo vệ.
Thứ hai, kiến tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng: Nhà nước quan tâm bảo đảm các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế (bao gồm cả kinh tế tư nhân) được tiếp cận bình đẳng với các nguồn lực và cơ hội thị trường; chú trọng kiểm soát độc quyền, lợi ích nhóm và các hành vi cạnh tranh không lành mạnh hướng đến mục tiêu chung là tạo sân chơi bình đẳng để doanh nghiệp cạnh tranh bằng năng lực và hiệu quả.
Thứ ba, kiến tạo và phân bổ các nguồn lực phát triển: Nhà nước ưu tiên và tập trung đầu tư, tạo điều kiện để kinh tế tư nhân tiếp cận các nguồn lực quan trọng như vốn, đất đai, hạ tầng, nhân lực chất lượng cao, dữ liệu, công nghệ và thông tin thị trường. Đặc biệt, Nhà nước luôn ưu tiên phát triển kết cấu hạ tầng giao thông, năng lượng, lôgictics và hạ tầng số để giảm chi phí cho doanh nghiệp.
Thứ tư, kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo: Trong kỷ nguyên công nghệ, Nhà nước kiến tạo cơ chế, chính sách phù hợp để khuyến khích doanh nghiệp tư nhân đầu tư cho nghiên cứu và phát triển, chuyển đổi số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, công nghệ xanh và công nghệ mới. Nhà nước đóng vai trò kết nối doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu, các quỹ đầu tư và thị trường.
Thứ năm, hỗ trợ doanh nghiệp nâng cao năng lực cạnh tranh và hội nhập: Nhà nước sẵn sàng cung cấp thông tin, hỗ trợ xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu, tiêu chuẩn hóa sản phẩm và giúp doanh nghiệp tận dụng các cam kết thương mại quốc tế. Đặc biệt, cần hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và chuỗi giá trị toàn cầu.
Thứ sáu, cải cách hành chính và chuyển từ “quản lý” sang “phục vụ”: Để thúc đầy kinh tế tư nhân phát triển, Nhà nước không ngừng thực hiện rà soát, điều chỉnh, cắt giảm thủ tục, giảm chi phí tuân thủ, đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến và xây dựng nền hành chính chuyên nghiệp, trách nhiệm. Cơ quan nhà nước đã từng bước trở thành đối tác hỗ trợ phát triển cho hoạt động sản xuất, kinh doanh của các doanh nghiệp.
Thứ bảy, kiến tạo sự phát triển bền vững, hài hòa lợi ích giữa Nhà nước – doanh nghiệp và người dân: Nhà nước định hướng doanh nghiệp tư nhân thực hiện trách nhiệm xã hội, bảo vệ môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên, bảo đảm quyền lợi người lao động và chuyển đổi sang mô hình sản xuất xanh. Đây là yêu cầu ngày càng quan trọng khi Việt Nam tham gia sâu vào thị trường quốc tế.
Nguyễn Văn Thắng
