Không chỉ là trách nhiệm của một người làm công tác quản lý, đây là tâm sự đầy trăn trở từ một người con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Gia Lai. Trước làn sóng đô thị hóa và nguy cơ mai một di sản, câu hỏi lớn đặt ra là: Làm sao để Tây Nguyên vươn mình hiện đại nhưng vẫn giữ trọn hồn cốt văn hóa nghìn đời?
Tôi không phải là người dân tộc thiểu số bản địa, nhưng tôi sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Gia Lai. Tuổi thơ tôi đong đầy trong bầu không khí trong lành của cao nguyên, giữa những cánh rừng, buôn làng bình dị và tiếng cồng chiêng ngân vang mỗi mùa lễ hội. Tôi may mắn được lớn lên bên một người cha dành trọn tâm huyết cho đồng bào. Từ cha, tôi hiểu thêm về những năm tháng kháng chiến gian khổ, về tấm lòng chở che của bà con và trăn sở làm sao để người dân vừa nâng cao đời sống, vừa giữ được bản sắc dân tộc.
Hôm nay, khi có duyên tiếp nối công việc của cha, đó không chỉ là trách nhiệm quản lý mà còn là tình cảm, lòng biết ơn và một “món nợ ân tình” sâu nặng với mảnh đất đã nuôi dưỡng tâm hồn mình.
Có những điều mất đi sẽ không thể tìm lại
Tây Nguyên hôm nay đang đổi thay từng ngày. Những con đường mới mở ra, điện sáng về buôn làng, trường học và bệnh viện được đầu tư đồng bộ. Đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào từng bước được nâng lên — đó là thành quả đáng mừng.
Nhưng giữa dòng chảy hiện đại hóa, nhiều giá trị lại đang lặng lẽ biến mất: Những cánh rừng thu hẹp, dòng suối cạn nước, nhà rông và nhà sàn truyền thống dần nhường chỗ cho các công trình bê tông. Các già làng, nghệ nhân am hiểu phong tục, nghi lễ, sử thi lần lượt về với tổ tiên khi chưa kịp truyền dạy trọn vẹn tri thức cho thế hệ sau. Nhiều bài chiêng cổ không còn người biết đánh, bộ chiêng quý không còn người biết chỉnh, nhiều nghi lễ bị bóc tách khỏi không gian văn hóa nguyên gốc.
Điều khiến tôi day dứt nhất không chỉ là sự mất đi của một hiện vật hay nghi lễ, mà là sự đứt gãy dòng chảy văn hóa giữa các thế hệ. Khi một nghệ nhân cuối cùng ra đi mà không có người kế tục, chúng ta không chỉ mất một người biết đánh chiêng, mà mất đi cả một hệ thống tri thức và ký ức cộng đồng được tích lũy qua hàng trăm năm — tổn thất không tiền bạc nào có thể bù đắp.
Tiếng chiêng không đơn thuần là âm thanh
Cồng chiêng Tây Nguyên không đơn thuần là nhạc cụ. Mỗi bộ chiêng, bài chiêng và cách diễn tấu đều gắn liền với những thời khắc thiêng liêng của đời sống: tiếng chiêng mừng lúa mới khác tiếng chiêng lễ bỏ mả; nhịp chiêng ngày vui mang ý nghĩa hoàn toàn khác tiếng tiễn biệt người khuất núi.
Thế nhưng, thực trạng bảo tồn hiện nay đang đặt ra nhiều trăn trở: Cải biên thiếu chuẩn mực: Nhiều bộ chiêng bị chỉnh sửa theo thang âm mới; bài chiêng cổ bị biến tấu gượng ép để phục vụ diễn xướng sân khấu. Phục dựng hình thức: Nghi lễ được phục dựng nhưng thiếu tư liệu, thiếu người am hiểu và thiếu sự tham gia thực chất của cộng đồng. Lẫn lộn bản sắc: Yếu tố của các truyền thống văn hóa khác nhau bị gán ghép dưới tên gọi chung “văn hóa Tây Nguyên”.
Văn hóa cần thích ứng và phát triển cùng thời đại. Cồng chiêng hoàn toàn có thể bước lên sân khấu lớn hay đối thoại với âm nhạc đương đại. Tuy nhiên, sáng tạo phải được nhận diện là sáng tạo, cải biên phải gọi đúng là cải biên, và nguyên bản phải được trân trọng, bảo vệ. Chúng ta không thể nhân danh đổi mới để làm mất đi thang âm cổ, cũng không thể nhân danh bảo tồn để đóng khung văn hóa trong quá khứ.
Bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi tập tục
Bảo tồn di sản là vấn đề phức tạp, đòi hỏi góc nhìn khách quan và khoa học. Từ xa xưa, thế giới quan của đồng bào gắn liền với quan niệm vạn vật hữu linh và mối quan hệ thiêng liêng với thiên nhiên. Theo thời gian, dưới tác động của sự phát triển kinh tế – xã hội, nhiều tập tục đã giản lược hoặc thay đổi.
Chúng ta cần tôn trọng quyền tự do tín ngưỡng và sự lựa chọn đời sống văn hóa của người dân, đồng thời nhận diện và lưu giữ những giá trị đang có nguy cơ biến mất. Không phải tập tục nào của quá khứ cũng cần khôi phục nguyên trạng. Những thực hành không còn phù hợp với pháp luật và đạo đức hiện đại cần được nhìn nhận thận trọng, nhân văn.
Bảo tồn không phải là buộc người dân phải sống như cha ông hàng trăm năm trước. Bảo tồn là giúp cộng đồng hiểu cội nguồn, trân trọng bản sắc và tự do lựa chọn cách tiếp nối những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống hôm nay.
Đừng để người giữ di sản trở thành “người đứng ngoài”
Chúng ta từng tổ chức nhiều lễ hội cồng chiêng hoành tráng với âm thanh, ánh sáng hiện đại. Nhưng sau lễ hội: Bao nhiêu nghệ nhân có thêm học trò? Bao nhiêu bài chiêng cổ được ghi âm, ký âm và số hóa? Bao nhiêu thanh thiếu niên thực sự hiểu ý nghĩa bài chiêng mình đang đánh? Cuộc sống của các nghệ nhân gìn giữ di sản có được cải thiện?
Nếu lễ hội ngày càng lớn mà không gian văn hóa buôn làng ngày càng thu hẹp, đó là lúc chúng ta phải nghiêm túc nhìn lại cách làm. Di sản không thể chỉ sống trên sân khấu; di sản phải sống trong buôn làng, trong gia đình và trong tâm hồn thế hệ trẻ. Già làng và cộng đồng phải là chủ thể quyết định; các nhà quản lý, nghiên cứu hay doanh nghiệp chỉ đóng vai trò đồng hành và hỗ trợ.
Hành động ngay khi các “báu vật nhân văn sống” còn bên ta
Để tiếng chiêng còn ngân vang, cần sự chung tay hành động cụ thể từ nhiều phía: Đối với nghệ nhân và già làng: Tiếp tục tâm huyết trao truyền tri thức, kỹ năng chỉnh chiêng và nghệ thuật diễn tấu cho con cháu.
Đối với cơ quan quản lý và nhà nghiên cứu: Chuyển từ “tổ chức sự kiện ngắn hạn” sang “đầu tư môi trường thực hành lâu dài”. Cấp thiết kiểm kê, ghi âm, ghi hình và số hóa di sản khi các nghệ nhân lão thành vẫn còn ở bên chúng ta.
Đối với nghệ sĩ trẻ và doanh nghiệp du lịch: Thỏa sức sáng tạo dựa trên sự tôn trọng nguyên bản; phát triển du lịch văn hóa có trách nhiệm, không thương mại hóa các nghi lễ thiêng liêng.
Đối với thế hệ trẻ Tây Nguyên: Hãy tự hào về tiếng nói, trang phục, lịch sử của dân tộc mình. Các bạn có thể bước rất xa vào tương lai, nhưng xin đừng quên tiếng chiêng của ông bà và lời ru của mẹ.
Bảo tồn di sản không phải là việc của riêng một ngành, một địa phương hay một thế hệ, mà là trách nhiệm của chúng ta hôm nay đối với tổ tiên và mai sau.
Đừng để một ngày chúng ta chỉ còn nghe tiếng cồng chiêng qua bản ghi âm, nhìn nhà rông qua ảnh chụp hay tìm kiếm bản sắc trong bảo tàng. Khi còn người yêu tiếng chiêng, hiểu tiếng chiêng và còn buôn làng gìn giữ không gian thực hành, thì hồn cốt Tây Nguyên vẫn sẽ trường tồn.
NGUYỄN THỊ THANH LỊCH
