Từ số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu đến đưa các giá trị văn hóa truyền thống lên môi trường số, Ninh Bình đang từng bước hình thành không gian văn hóa số, giúp di sản được lưu giữ, lan tỏa và tiếp cận gần hơn với người dân, du khách và thế hệ trẻ.
Phố cổ Hoa Lư, Ninh Bình
Mở thêm không gian cho di sản
Phó Thủ tướng Nguyễn Chí Dũng đã ký Quyết định số 611/QĐ-TTg ngày 4/4/2026 phê duyệt Đề án hiện đại hóa hệ sinh thái văn hóa số quốc gia, hướng tới đưa văn hóa số trở thành một nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế – xã hội.
Theo mục tiêu của Đề án, đến năm 2030, 100% lĩnh vực văn hóa có nền tảng số dùng chung; dữ liệu di sản được số hóa, chuẩn hóa; 80% di sản văn hóa số công có mã định danh và ít nhất 80% di sản văn hóa phi vật thể vùng dân tộc thiểu số được số hóa.
Hệ thống thư viện, bảo tàng công lập từng bước hoàn thiện mô hình thông minh; ít nhất 70% cơ sở văn hóa, nghệ thuật, du lịch chia sẻ dữ liệu với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Đề án cũng đặt mục tiêu mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa số tới người dân ở vùng xa, vùng biên giới, hải đảo và vùng đồng bào dân tộc thiểu số.
Tầm nhìn đến năm 2045 là hoàn thiện hệ sinh thái văn hóa số thông minh, góp phần lan tỏa bản sắc Việt Nam ra thế giới; công nghiệp văn hóa được xác định có thể đóng góp khoảng 9% GDP, trong đó các sản phẩm văn hóa số chiếm tỷ trọng lớn.
Đối với Ninh Bình, yêu cầu này càng có ý nghĩa khi tỉnh mới được hình thành từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở hợp nhất Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam, đồng thời vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Sự thay đổi về địa giới hành chính kéo theo yêu cầu đồng bộ về hạ tầng, dữ liệu và phương thức quản lý, trong đó có lĩnh vực văn hóa.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số được Ninh Bình xác định là một trong những giải pháp quan trọng để bảo tồn, phát huy giá trị di sản và mở rộng khả năng tiếp cận văn hóa.
Ninh Bình sở hữu hệ thống di sản phong phú, từ Quần thể danh thắng Tràng An, các di tích lịch sử, kiến trúc, lễ hội truyền thống đến những giá trị văn hóa phi vật thể được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Khi những giá trị này được số hóa, xây dựng cơ sở dữ liệu và kết nối trên môi trường số, di sản không còn chỉ được lưu giữ trong không gian vật lý mà có thêm một “không gian” mới để tiếp cận công chúng.
Với cơ quan quản lý, dữ liệu số giúp nâng cao hiệu quả thống kê, quản lý và bảo tồn di sản. Với người dân, du khách, việc tìm hiểu lịch sử, di tích, lễ hội và các giá trị văn hóa cũng thuận tiện hơn, không bị giới hạn bởi không gian và thời gian.
Đây cũng là cơ sở để phát triển các sản phẩm du lịch dựa trên giá trị văn hóa. Du khách có thể tìm hiểu thông tin về điểm đến trước chuyến đi, tiếp tục tương tác trong hành trình và khám phá thêm sau khi trở về. Những sản phẩm trải nghiệm văn hóa vì thế có thêm điều kiện để phát triển theo hướng hiện đại, tương tác và cá nhân hóa.
Chuyển đổi số, theo đó, không thay thế không gian văn hóa truyền thống mà tạo thêm một lớp không gian mới để di sản được lưu giữ, kể lại và lan tỏa bằng những phương thức phù hợp với đời sống hiện đại.
Từ “Bình dân học vụ số” đến văn hóa số ở cơ sở
Không gian văn hóa số không chỉ được hình thành tại các cơ quan quản lý, bảo tàng hay những điểm di sản lớn. Quá trình này đang từng bước lan tỏa xuống cơ sở, gắn với khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ của người dân.
Phong trào “Bình dân học vụ số” được triển khai trên toàn tỉnh với hơn 4.650 tổ công nghệ số cộng đồng và hơn 36.000 thành viên, phủ kín 100% thôn, xóm, tổ dân phố.
Thông qua các mô hình như “Đại sứ số”, “Gia đình số”, “Chợ số – Nông thôn số”, người dân được hướng dẫn sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số.
Trung tâm phục vụ Hành chính công xã Bình Mỹ
Ở góc độ văn hóa, đây cũng là quá trình hình thành năng lực số trong cộng đồng. Khi người dân có kỹ năng sử dụng công nghệ, họ không chỉ tiếp cận thuận lợi hơn với các sản phẩm văn hóa trên môi trường số mà còn có thể quảng bá sản phẩm làng nghề, giới thiệu nét đẹp quê hương và tham gia lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.
Tại xã Bình Mỹ, chuyển đổi số được xác định là “xương sống” trong vận hành bộ máy chính quyền mới. 100% cán bộ, công chức sử dụng hệ thống quản lý văn bản điện tử, thư điện tử công vụ và chữ ký số; văn bản hành chính được xử lý trên môi trường mạng.
Ông Nguyễn Thái Nam, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Mỹ, cho biết việc chuyển từ quản lý hành chính dựa nhiều vào giấy tờ sang điều hành trên nền tảng dữ liệu giúp giảm các khâu trung gian, nâng cao hiệu quả chỉ đạo, điều hành và tăng khả năng kết nối giữa chính quyền với người dân.
Theo ông Nam, địa phương đang tiếp tục chuẩn hóa dữ liệu, làm giàu cơ sở dữ liệu đất đai, triển khai hệ thống điều hành theo thời gian thực và nghiên cứu ứng dụng robot tích hợp trí tuệ nhân tạo tại Trung tâm Phục vụ hành chính công.
Ông Nguyễn Thái Nam, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Mỹ
Từ những thay đổi trong phương thức quản trị, nền tảng số đang từng bước được mở rộng sang các hoạt động đời sống, trong đó có văn hóa. Đây là tiền đề để việc tổ chức, quảng bá và tiếp cận các giá trị văn hóa ở cơ sở ngày càng linh hoạt hơn.
Để dữ liệu trở thành tài nguyên văn hóa
Theo Tiến sĩ Vũ Trọng Quế, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Bình, dữ liệu đang trở thành một nguồn tài nguyên mới của địa phương. Khi dữ liệu được chuẩn hóa, kết nối và khai thác hiệu quả, chính quyền có thêm cơ sở để điều hành chính xác, doanh nghiệp có điều kiện thúc đẩy đổi mới sáng tạo, còn người dân được phục vụ nhanh và thuận tiện hơn.
Với lĩnh vực văn hóa, giá trị của dữ liệu càng rõ nét khi Ninh Bình đang sở hữu một “kho tài nguyên” phong phú về lịch sử, di sản, con người và bản sắc vùng đất.
Số hóa di tích, hiện vật, tư liệu, lễ hội, làng nghề và các giá trị văn hóa truyền thống không chỉ phục vụ bảo tồn mà còn tạo nguồn dữ liệu để phát triển sản phẩm văn hóa số, du lịch thông minh và những hình thức trải nghiệm mới.
Tiến sĩ Vũ Trọng Quế, Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Ninh Bình
Công nghệ cũng đang được ứng dụng ngày càng nhiều trong hoạt động sản xuất tại các làng nghề. Tại làng nghề đá mỹ nghệ Ninh Vân, công nghệ cắt đá bằng dây kim cương và máy CNC 3D góp phần nâng cao năng suất, giảm hao hụt nguyên liệu và hạn chế ô nhiễm.
Những thay đổi này cho thấy công nghệ không nhất thiết đứng ngoài văn hóa truyền thống. Nếu được ứng dụng phù hợp, công nghệ có thể trở thành công cụ giúp các giá trị văn hóa tiếp tục tồn tại, thích ứng và phát triển trong đời sống hiện đại.
Tuy nhiên, để chuyển đổi số văn hóa đi vào chiều sâu, Ninh Bình vẫn phải giải quyết không ít điểm nghẽn. Chất lượng dữ liệu ở một số lĩnh vực chưa đồng đều; việc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống còn hạn chế, nhất là trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính. Nguồn nhân lực chất lượng cao về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu.
Bên cạnh đó, các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox), đặt hàng công nghệ, định giá dữ liệu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu cần tiếp tục được hoàn thiện.
Thời gian tới, Ninh Bình tiếp tục xây dựng, hoàn thiện các cơ sở dữ liệu chuyên ngành; nâng cao chất lượng dữ liệu theo tiêu chí “đúng, đủ, sạch, sống”; mở rộng kết nối, chia sẻ dữ liệu và thúc đẩy định hướng AI-First.
Trong lĩnh vực văn hóa, mục tiêu không chỉ dừng ở số hóa những giá trị đang có mà quan trọng hơn là khai thác dữ liệu để tạo ra những cách làm mới trong bảo tồn, quảng bá và phát huy giá trị di sản.
Nếu được ứng dụng đúng cách, công nghệ không làm mất đi bản sắc truyền thống mà có thể trở thành cầu nối giữa di sản và đời sống đương đại. Qua đó, văn hóa Cố đô không chỉ được lưu giữ tốt hơn mà còn được kể bằng những cách mới, đến gần hơn với người dân, du khách và các thế hệ công chúng trong kỷ nguyên số.
Song Hồng
