Trên con đường đi đến đích Bình đẳng & Hòa nhập, người khuyết tật gặp 4 rào cản lớn nhất, khiến cho sự khiếm khuyết ban đầu của họ trở thành khuyết tật thực sự, đó là rào cản: Môi trường, định Kiến (nhận thức của xã hội), thể chế chính sách (thực thi và hạn chế); cơ hội tiếp cận (giáo dục- việc làm)…
Bước chân hòa nhập bình đẳng với xã hội của một người khuyết tật (NKT) là Tôi, cũng như bao NKT khác, đó là bước chân từ nhà, lên chiếc xe buýt, để đi làm, đi học. Trở lại những năm thập niên 90 việc được đi xe buýt với đại đa số NKT chỉ nằm trong giấc mơ, thậm chí với những NKT nặng muốn được đi xe buýt là cả một cuộc huy động đại gia đình & người thân vào cuộc để không bị lái, phụ xe khước từ và hỗ trợ mang vác cả người và xe…lên xe.
Không có chiếc xe búyt làm đôi chân, với người khuyết tật là ước mơ hòa nhập bị “cấm cửa” (Ảnh và lời bình chỉ mang tính chất minh họa)
Năm 2010 Khi Luật NKT Việt Nam ra đời, đó thực sự là một cú hích, làm thay đổi hình ảnh vị thế của cộng đồng NKT từ những điều quan tâm tưởng chừng rất nhỏ nhặt, chiếc thẻ xe buýt miễn phí.
Nếu phải hỏi: Thẻ xe buýt miễn phí ở Hà Nội có từ bao giờ, có lẽ nhiều người sẽ không nhớ chính xác một mốc thời gian. Nhưng với người khuyết tật như chúng tôi, đó là một dấu mốc rất rõ ràng của chính sách nhân văn. Khoảng hơn một thập kỷ trước, khi Thành phố bắt đầu triển khai rộng rãi chính sách hỗ trợ người khuyết tật tiếp cận giao thông công cộng, những tấm thẻ miễn phí đầu tiên được trao đi “lặng lẽ” nhưng đầy ý nghĩa.
Nó không chỉ là một chính sách an sinh. Nó là một lời thừa nhận: Chúng tôi có quyền di chuyển, có quyền hiện diện trong nhịp sống của Thành phố này.Vậy là, đã hơn 10 năm nay, chiếc thẻ đi xe buýt miễn phí đã trở thành người bạn đồng hành tâm đắc. Qua mỗi ngày, Tôi càng chứng kiến sự đổi thay của xã hội qua khung cửa sổ xe, và trong cả cách hành xử của nhân viên lái và phụ xe. Vậy mà tôi vẫn bất ngờ, khi ngày 15/3 vừa qua, trên chuyến xe quen, tôi nhận được một thông báo: “Kể từ nay, người đi xe chung tay với lái, phụ xe giữ nếp văn minh: chào hỏi hành khách khi lên, xuống xe.”
Tôi đã ngồi lặng đi vài giây. Một câu chữ tưởng như nhỏ bé. Nhưng với tôi, và có lẽ với nhiều người giống tôi, đó là một bước tiến dài hơn cả những con số, đó là điều mà mọi hành khách thấy mình được đối sử văn hóa, lịch thiệp và bình đẳng hơn.
Thế nhưng, như mọi chính sách khác, hành trình từ văn bản đến đời sống chưa bao giờ là một đường thẳng. Mười năm trước, lần đầu tiên tôi cầm trên tay chiếc thẻ xe buýt miễn phí, cảm giác không phải là “được ưu đãi”, mà là được phép bước ra ngoài đời sống. Hà Nội rộng lớn, nhịp sống nhanh, và với một người khuyết tật, mỗi bước di chuyển đều cần cân nhắc. Xe buýt khi ấy không chỉ là phương tiện, nó là cánh cửa.
Cánh cửa đó không phải lúc nào cũng dễ mở.
Có những buổi sáng đông nghẹt, tôi đứng ở điểm dừng, nhìn chiếc xe lướt qua mà không kịp bước lên. Có những lần phụ xe vội vã, ánh mắt sốt ruột, khiến tôi tự thấy mình như một sự chậm trễ không đáng có. Cũng có lúc, tôi phải đợi đến chuyến thứ ba, thứ tư, chỉ vì xe quá đông, hoặc vì không ai kịp nhận ra tôi cần thêm vài giây để bước chân lập cập mới bước kịp lên xe..
Thậm chí, đã có những lúc, lời nói vô tình trở thành “vết xước”. Một câu thúc giục, một thái độ thiếu kiên nhẫn, hay sự phân biệt đối xử (dù không phổ biến) nhưng đủ để khiến một hành khách yếu thế cảm thấy mình bị đặt ra ngoài chuẩn mực phục vụ. Và chính ở điểm này, pháp luật không đứng ngoài, theo quy định hiện hành về vận tải hành khách công cộng và các văn bản liên quan đến quyền của người khuyết tật, hành vi từ chối phục vụ, gây khó dễ, hoặc có thái độ phân biệt đối xử với người khuyết tật trên xe buýt không chỉ là vấn đề đạo đức nghề nghiệp, mà còn có thể bị xử lý hành chính. Tùy theo mức độ, lái xe, phụ xe hoặc đơn vị vận hành có thể bị nhắc nhở, xử phạt, thậm chí đình chỉ công tác nếu vi phạm nghiêm trọng.
Dù được cấp thẻ đi xe buýt miễn phí, nhưng hạ tầng khiến cho NKT muốn đi xe cũng gặp muôn vàn khó khăn (ảnh mang tính chất minh họa)
Những chế tài ấy không nhằm trừng phạt, mà để bảo vệ một nguyên tắc rất cơ bản: Giao thông công cộng là không gian bình đẳng.
Rồi thời gian trôi. Tôi vẫn đi xe buýt mỗi ngày. Và cũng chính trên những chuyến xe ấy, tôi bắt đầu nhận ra những thay đổi rất nhỏ, nhưng bền bỉ. Một phụ xe trẻ chủ động bước xuống, chìa tay đỡ tôi lên. Một bác tài kiên nhẫn đợi thêm vài giây, dù phía sau đã có tiếng còi giục. Một hành khách lạ đứng dậy nhường chỗ, không cần ai nhắc. Những điều ấy không ồn ào. Nhưng đủ để khiến một người như tôi cảm thấy: mình không còn đứng ngoài lề xã hội, không bị bỏ lại phía sau.
Lời chào dẫn bước con đường bớt xa
Và rồi, cái ngày 15 tháng 3 vừa qua, thông báo ân cần “chào hỏi hành khách” xuất hiện. Trái tim tôi rung lên, từng trong lồng ngực Tôi lẩm nhẩm câu hát
““Đi đến nơi nào, lời chào đi trước
Lời chào dẫn bước con đường bớt xa
Lời chào thành quà khi gặp các cụ già
Lời chào thành hoa nở ra bao việc tốt”*
Tôi vui, tôi bất ngờ không phải vì quy định, mà vì tinh thần phía sau nó.
Bởi suốt nhiều năm, điều người khuyết tật cần không chỉ là một chỗ ngồi ưu tiên, hay một tấm vé miễn phí. Chúng tôi cần được đối xử như một hành khách “bình thường”, nhưng với sự tinh tế nhiều hơn một chút. Đó là một lời chào, một ánh mắt hay một sự kiên nhẫn… Đôi khi, những thứ ấy còn “nâng đỡ” hơn cả một cánh tay.
Tôi đem câu chuyện ấy kể với Hiệp, một NKT nặng là thành viên của CLB “Sống độc lập”, nghe tôi kể, Hiệp hồ hởi “Anh phải trải nghiệm những tuyến xe của VinBus” Ban đầu từ sự tò mò đến cảm nhận sự khác biệt gần như ngay lập tức. Những chiếc xe VinBus sàn thấp, có thiết bị hạ sàn, giúp việc tiếp cận trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều. Không còn cảm giác “phải leo lên” một phương tiện, mà là bước vào. Nhiều xe còn được trang bị ván trượt hỗ trợ người đi xe lăn (transfer board) giúp cho nhân viên phụ xe dễ dàng đưa người đi xe lăn lên xe mà không mất sức, trên xe có khu vực dành riêng cho xe lăn, có dây đai cố định, có không gian đủ rộng để xoay trở.
Nhưng điều khiến tôi ấn tượng hơn cả, vẫn là con người, cô nhân viên trên xe chủ động hỏi: “Anh có cần hỗ trợ không?” một câu hỏi đơn giản, nhưng đặt đúng lúc. Không phải là sự thương hại, mà là sự chuyên nghiệp. Không phải là giúp đỡ theo cảm tính, mà là một phần của dịch vụ. So với nhiều tuyến xe buýt truyền thống, sự khác biệt ấy không chỉ nằm ở công nghệ hay hình thức. Nó nằm ở cách người ta thiết kế trải nghiệm cho những người yếu thế ngay từ đầu, thay vì “bù đắp” sau đó.
Dẫu vậy, không phải mọi chuyến xe hoàn hảo đến mấy thì hành trình vẫn chưa thể là trọn vẹn. Khi vẫn còn những điểm dừng quá cao, vẫn còn những giờ cao điểm khiến mọi sự hỗ trợ trở nên khó khan và buồn hơn là vẫn còn những ánh mắt vô tình, hoặc những cái quay đi vội vã.
Nhưng nếu nhìn lại chặng đường hơn 10 năm, tôi hiểu rằng: xã hội không thay đổi trong một sớm một chiều. Nó thay đổi qua từng hành vi nhỏ, lặp đi lặp lại mỗi ngày.
Một người tài xế chờ thêm 5 giây.
Một phụ xe chìa tay ra đúng lúc.
Một hành khách mỉm cười và nhường chỗ.
Một lời chào hành khách khi lên, xuống xe.. Chiếc thẻ xe buýt miễn phí tôi cầm trong tay hôm nay vẫn vậy, nhỏ bé, giản dị. Nhưng những gì nó mở ra thì ngày càng lớn hơn. Thiếc thẻ xe buýt không chỉ là những cung đường, mà là một cảm giác: được đi cùng, chứ không phải đi nhờ.
Và có lẽ, đến một ngày nào đó, khi bước lên xe buýt, điều khiến tôi nhớ nhất sẽ không phải là mình đã được miễn phí bao nhiêu chuyến. Mà là… đã có bao nhiêu người mỉm cười và chào tôi.
Nhật Nam
Bài thơ “Lời chào của em” tác giả Nguyễn Hoàng Sơn
