Đằng sau những xấp vé số bị cướp giật: “Khoảng trống an sinh” của lao động khuyết tật phi chính thức

Vụ việc một người đàn ông khuyết tật mưu sinh bằng nghề bán vé số dạo vừa bị kẻ gian cướp giật gần 300 tờ vé số không chỉ là một vụ án hình sự đã được lực lượng công an kịp thời phá án. Nhìn sâu hơn sau câu chuyện đau lòng ấy là bài toán nhức nhối về sự dễ bị tổn thương của hàng vạn người khuyết tật đang tự bươn chải trong khu vực lao động phi chính thức -nơi họ đứng ngoài lưới bảo hiểm nghề nghiệp và luôn chênh vênh trước mọi biến cố.

Picture1 11

Đối tượng vờ xem tập vé số của người đàn ông khuyết tật trước khi phóng xe bỏ chạy. (Ảnh cắt từ clip)]

Khi “tấm vé mưu sinh” cũng là toàn bộ vốn liếng

Với nhiều người khuyết tật vận động, khiếm thị hay suy giảm khả năng lao động, những xấp vé số cầm trên tay mỗi ngày không đơn thuần là công việc, mà là sinh kế duy nhất để họ tự nuôi sống bản thân, tránh trở thành gánh nặng cho gia đình. Thế nhưng, đặc thù của công việc “lấy công làm lãi” trên đường phố lại đặt họ vào thế yếu tuyệt đối.

Một xấp vé số gần 300 tờ có giá trị lên tới hàng triệu đồng – số tiền có thể không lớn với nhiều người, nhưng lại là toàn bộ vốn liếng tích góp sau nhiều tuần chắt chiu của một người bán dạo. Khi rủi ro ập đến như cướp giật, tai nạn giao thông, mưa bão hay ốm đau đột xuất, họ không có bất kỳ quỹ dự phòng hay cơ chế bồi hoàn nào bảo vệ. Chỉ sau một khoảnh khắc bất trắc, người lao động khuyết tật lập tức rơi vào cảnh trắng tay, thậm chí mang nợ đại lý.

“Khoảng trống an sinh” ngoài cửa ngõ nhà máy

Theo các thống kê về lao động – việc làm, tỷ lệ người khuyết tật trong độ tuổi lao động có việc làm ở nước ta vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực phi chính thức (buôn bán nhỏ lẻ, làm thuê thời vụ, thủ công tự do tại nhà). Nguyên nhân không nằm ở việc họ thiếu ý chí vươn lên, mà bởi cánh cửa bước vào khu vực lao động chính thức vẫn còn nhiều rào cản vô hình.

Ở đó, người lao động khuyết tật phải đối mặt với ba “nút thắt” lớn:

Hạn chế về tiếp cận đào tạo nghề phù hợp: Nhiều chương trình dạy nghề chưa gắn với nhu cầu thực tế của thị trường hoặc thiếu hạ tầng tiếp cận cho từng dạng tật.

Rào cản hạ tầng và tâm lý tiếp nhận: Không ít doanh nghiệp vẫn e ngại chi phí cải tạo môi trường làm việc, phương tiện đi lại hoặc định kiến về năng suất lao động của người khuyết tật.

Thiếu lưới an sinh nghề nghiệp: Dù người khuyết tật nặng và đặc biệt nặng đã được Nhà nước cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí để khám chữa bệnh, nhưng khi làm việc tự do ngoài đường phố, họ hoàn toàn không có hợp đồng lao động, không tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc hay bảo hiểm tai nạn lao động. Khoản trợ cấp xã hội hằng tháng — dù thể hiện sự quan tâm lớn của Nhà nước — mới chỉ đáp ứng được một phần nhu cầu tối thiểu, khó đủ sức đỡ đần khi họ bị cướp giật mất vốn hay gặp tai nạn nghề nghiệp.

Chia sẻ về thực trạng này, đại diện một Hội Người khuyết tật ở Hà Nội trăn trở: “Nhiều hội viên của chúng tôi không muốn đi bán dạo ngoài đường nắng mưa, nguy hiểm, nhưng xin vào nhà máy thì không đủ sức khỏe theo dây chuyền công nghiệp. Ra vỉa hè mưu sinh đồng nghĩa với việc không hợp đồng, không bảo hiểm tai nạn; chỉ một lần gặp cướp giật hay tai nạn giao thông là mất sạch vốn liếng, lại quay về cảnh túng quẫn. Hội rất muốn mở các tổ hợp tại chỗ để giữ chân anh em, nhưng nguồn lực tại cơ sở hiện nay quá eo hẹp.”

Từ “cứu trợ tình thế” đến bệ đỡ sinh kế bền vững

Mỗi khi một trường hợp người khuyết tật bán vé số bị cướp giật hay gặp nạn được chia sẻ trên truyền thông, cộng đồng lại nhanh chóng chung tay quyên góp, sẻ chia. Sự tử tế ấy rất đáng trân trọng, nhưng về lâu dài, người khuyết tật cần những điểm tựa bền vững hơn là sự cứu trợ mang tính tình thế.

Thực tiễn thời gian qua cho thấy, ở những địa phương mà các Hội người khuyết tật cơ sở hoạt động thực chất, kết hợp chặt chẽ với mô hình doanh nghiệp xã hội (DNXH) và các tổ chức hỗ trợ cộng đồng, bài toán sinh kế đã có những lời giải rất nhân văn. Thay vì để hội viên đơn độc mưu sinh ngoài vỉa hè, nhiều tổ hợp tác may mặc, thủ công mỹ nghệ, dịch vụ số, tẩm quất cổ truyền hay các điểm bán hàng cố định đã được hình thành, giúp người khuyết tật có môi trường làm việc an toàn, thu nhập ổn định và được tham gia bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn lao động.

Picture2 6

Người lao động khuyết tật làm việc tại xưởng may Công ty TNHH DNXH Safeviet.

Từ góc độ đơn vị trực tiếp tạo việc làm, Ông Nguyễn Quang Trường PGĐ Công ty THNH DNXH Safeviet sử dụng lao động khuyết tật nhận định: “Nhiều anh chị em trước khi vào xưởng từng phải đi bán hàng rong, bấp bênh từng bữa. Khi được đào tạo bài bản và bố trí công đoạn phù hợp với dạng tật trong môi trường an toàn, hỗ trợ nơi ăn ở tại doanh nghiệp, họ làm việc rất bền bỉ, gắn bó và tự tin đóng bảo hiểm cho tương lai. Tuy nhiên, để doanh nghiệp xã hội đủ sức mở rộng quy mô, đón thêm nhiều lao động yếu thế rời vỉa hè, chúng tôi rất mong các rào cản về vốn vay ưu đãi, mặt bằng sản xuất và thủ tục hưởng ưu đãi thuế sớm được tháo gỡ thực chất hơn.”

Trong tiến trình rà soát, hoàn thiện các quy định pháp luật về người khuyết tật và triển khai các đề án trợ giúp giai đoạn 2026 – 2030, việc khơi thông nguồn lực cho các mô hình kinh tế nhân văn, DNXH sử dụng lao động khuyết tật cần được đặt ở vị trí ưu tiên. Đồng thời, ở cấp cơ sở, các quỹ hỗ trợ người khuyết tật tại địa phương cũng cần linh hoạt hơn trong cơ chế hỗ trợ rủi ro đột xuất cho nhóm lao động tự do, giúp họ có “phao cứu sinh” kịp thời mỗi khi gặp tai ương trên hành trình mưu sinh.

Trao cho người khuyết tật một cần câu đã quý, nhưng giữ cho họ một bến bờ an toàn để yên tâm quăng cần còn quan trọng hơn. Khi “khoảng trống an sinh” của khu vực lao động phi chính thức từng bước được lấp đầy bằng chính sách sát sườn và những mô hình kinh tế nhân văn, những người yếu thế sẽ không còn phải đánh đổi sự an toàn của bản thân để mưu sinh trên từng góc phố.

Hoàng Vũ

Bài viết liên quan

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *

Lên đầu trang