Việt Nam có lợi thế với đường bờ biển dài và hệ thống sông ngòi phong phú, tạo nền tảng phát triển du lịch và kinh tế. Tuy nhiên, lợi thế này đang bị đe dọa nghiêm trọng khi nhiều nơi vẫn xuất hiện tình trạng nước thải chưa qua xử lý xả trực tiếp ra sông, hồ và bãi biển. Hình ảnh dòng nước đen chảy ra biển tại Sầm Sơn hay trước đó là Mỹ Khê – Đà Nẵng (một trong số bãi biển đẹp nhất hành tinh do Tạp chí Mỹ Forbes bình chọn) không chỉ làm xấu cảnh quan mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và hình ảnh quốc gia.
Dòng nước đen kịt chảy ra biển Sầm Sơn vừa qua
Ô nhiễm nguồn nước không chỉ là vấn đề môi trường. Nước ô nhiễm và nông sản được tưới bằng nguồn nước chưa xử lý có thể chứa kim loại nặng, hóa chất độc hại, vi khuẩn và ký sinh trùng, làm gia tăng nguy cơ ngộ độc, bệnh tiêu hóa, tổn thương nội tạng và một số bệnh mạn tính. Với phụ nữ mang thai, việc phơi nhiễm lâu dài với một số chất ô nhiễm còn có thể làm tăng nguy cơ thai chậm phát triển, sinh non hoặc dị tật bẩm sinh.
Trong khi đó, tỷ lệ nước thải được thu gom và xử lý hiện còn thấp, trong khi nguồn lực đầu tư cho các chương trình cải thiện môi trường không nhỏ. Một nguyên nhân quan trọng là nhiều dự án vẫn chưa phân định rõ mục tiêu giữa làm sạch nguồn nước và chỉnh trang cảnh quan.
Việc xử lý nước thải còn gặp nhiều rào cản như chi phí đầu tư lớn, hệ thống thu gom chưa đồng bộ, khó khăn về giải phóng mặt bằng, thiếu nguồn lực vận hành và cơ chế phối hợp chưa hiệu quả giữa các địa phương, đặc biệt với các lưu vực sông liên tỉnh. Bên cạnh đó, dư luận thường chú ý nhiều đến hành vi vứt rác hoặc đổ trộm chất thải, trong khi nguồn gây ô nhiễm liên tục và quy mô lớn lại là lượng nước thải chưa được thu gom, xử lý.
Một vấn đề khác là nhiều dự án chưa được đánh giá bằng các chỉ số chất lượng nước cụ thể, nên dễ ưu tiên các hạng mục có kết quả nhìn thấy ngay như kè bờ, lát vỉa hè hay công viên, thay vì đầu tư vào hệ thống thu gom và xử lý nước thải.
Với sứ mệnh truyền thông vì sức khỏe cộng đồng và góp phần phòng ngừa dị tật bẩm sinh, Tạp chí điện tử Đồng hành Việt đề xuất ba nhóm giải pháp:
Thứ nhất, ban hành bộ tiêu chí đánh giá dự án làm sạch sông. Một dự án chỉ nên được coi là thành công khi đạt các mục tiêu như: nước thải trong lưu vực được thu gom và xử lý theo quy hoạch; không còn các điểm xả thải trực tiếp trái quy định; các chỉ tiêu chất lượng nước đạt quy chuẩn; hệ sinh thái thủy sinh từng bước phục hồi. Các hạng mục chỉnh trang chỉ nên được xem là giải pháp hỗ trợ.
Thứ hai, cần sớm xây dựng hoặc hoàn thiện quy hoạch tổng thể hệ thống thu gom và xử lý nước thải theo tầm nhìn dài hạn 30–50 năm, đặt dưới sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Nông nghiệp và Môi trường với Bộ Xây dựng và các cơ quan, ban ngành liên quan. Đối với các lưu vực sông liên tỉnh, cần có cơ chế điều phối thống nhất ở cấp trung ương trong quy hoạch, đầu tư và giám sát nhằm bảo đảm tính đồng bộ và rút ngắn tiến độ triển khai.
Thứ ba, tách bạch chức năng quản lý thoát nước với chức năng chống ô nhiễm nguồn nước; xây dựng hệ thống chỉ tiêu, ngân sách và trách nhiệm giải trình riêng cho từng lĩnh vực để tránh “lẫn lộn” giữa mục tiêu chống ngập và mục tiêu cải thiện chất lượng nước.
Kiểm soát nguồn thải luôn là “hàng rào” đầu tiên bảo vệ sức khỏe cộng đồng và giảm áp lực cho các nhà máy nước sạch. Một hệ thống cấp nước an toàn không chỉ cần công nghệ xử lý hiện đại mà còn cần những dòng sông được bảo vệ ngay từ nguồn. Muốn chống ô nhiễm nguồn nước hiệu quả, trước hết phải xác định đúng mục tiêu và ưu tiên đúng giải pháp.
Huy Hà (TH)
