Có một thực tế không khó để nhận ra: những năm gần đây, cùng với yêu cầu hoàn thiện thể chế để tạo động lực cho tăng trưởng, hàng loạt chủ trương, chính sách và quy định pháp luật liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh đã được rà soát, sửa đổi, bổ sung theo hướng đồng bộ, minh bạch và sát thực tiễn hơn. Từ cải cách thủ tục hành chính, hoàn thiện môi trường đầu tư kinh doanh, thúc đẩy chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo đến các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, tất cả đều hướng tới mục tiêu chung là giảm rào cản, khơi thông nguồn lực và tạo điều kiện thuận lợi hơn cho doanh nghiệp phát triển.
Đó là tín hiệu tích cực, đồng thời cho thấy quyết tâm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng môi trường đầu tư, kinh doanh ngày càng thuận lợi, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của quá trình phát triển. Tuy nhiên, cùng với việc liên tục hoàn thiện thể chế, một yêu cầu ngày càng trở nên rõ ràng hơn là làm thế nào để những chính sách được xây dựng với nhiều kỳ vọng không chỉ dừng lại trên văn bản, mà thực sự đi vào cuộc sống.
Khi những câu hỏi của doanh nghiệp trở thành “thước đo” của chính sách
Thực tế nhiều năm qua cho thấy, điều doanh nghiệp băn khoăn không hẳn là Nhà nước có chính sách hay không, mà là làm thế nào để tiếp cận được những chính sách ấy một cách đầy đủ và kịp thời. Không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh hay doanh nghiệp do người khuyết tật làm chủ, vẫn loay hoay giữa một hệ thống quy định ngày càng đầy đủ nhưng cũng nhiều tầng nấc; vẫn phải tự tìm hiểu mình thuộc đối tượng nào, được hưởng chính sách gì, phải bắt đầu từ đâu và tìm đến cơ quan nào khi gặp vướng mắc. Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn, vì thế, nhiều khi không nằm ở nội dung quy định mà nằm ở chính quá trình thực hiện.
Quang cảnh chương trình
Đó cũng là điều đọng lại nhiều nhất tại Hội nghị “Nâng cao hiệu quả thực thi chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh – Góc nhìn pháp luật và thực tiễn” do Cục Pháp luật Dân sự – Kinh tế (Bộ Tư pháp) chủ trì, giao Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa phối hợp với Tạp chí điện tử Đồng Hành Việt tổ chức mới đây tại Hà Nội.
Nếu chỉ nhìn vào chương trình, đây là một hội nghị về hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp. Nhưng điều làm nên giá trị của hội nghị không nằm ở số lượng tham luận hay những nội dung đã được chuẩn bị trước. Giá trị ấy đến từ phiên thảo luận, nơi những quy định trên giấy được soi chiếu bằng những câu chuyện rất cụ thể từ thực tiễn; nơi doanh nghiệp không chỉ nghe phổ biến chính sách mà còn trực tiếp đặt vấn đề với cơ quan quản lý; đồng thời cũng là dịp để những người làm chính sách nhìn rõ hơn những khoảng trống vẫn tồn tại trong quá trình tổ chức thực hiện.
Ông Cao Đăng Vinh – Phó Cục trưởng Cục Pháp luật Dân sự – Kinh tế (Bộ Tư pháp) phát biểu (ảnh: Song Hồng)
Những vấn đề được chia sẻ và đặt ra tại hội nghị đều rất đỗi đời thường, gắn với hoạt động sản xuất, kinh doanh hằng ngày. Đó là câu chuyện về nguồn vốn ưu đãi mà nhiều doanh nghiệp biết là có nhưng khó tiếp cận; là những chính sách hỗ trợ đã được ban hành nhưng doanh nghiệp vẫn lúng túng trong việc xác định mình có thuộc đối tượng thụ hưởng hay không; doanh nghiệp xã hội đang được nhìn nhận như thế nào trong hệ thống chính sách hiện hành; là những quy định về thuế, bảo hiểm xã hội, đất đai hay thủ tục hành chính mà mỗi khi phát sinh vướng mắc, doanh nghiệp lại phải tự tìm lời giải giữa rất nhiều văn bản pháp luật khác nhau… Nó càng “đặc biệt” hơn đối với các doanh nghiệp của người khuyết tật.
Thoạt nhìn, đó chỉ là những câu hỏi của từng doanh nghiệp. Nhưng nhìn rộng hơn, mỗi câu hỏi lại là một lát cắt chân thực về quá trình đưa chính sách vào cuộc sống. Khi những băn khoăn ấy vẫn liên tục được đặt ra sau nhiều năm triển khai các chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, điều cần quan tâm không còn là chúng ta đã ban hành bao nhiêu chính sách, mà là những chính sách ấy đã thực sự đến được với đúng đối tượng, đúng thời điểm và phát huy hiệu quả như kỳ vọng hay chưa.
Khi nhiều doanh nghiệp cùng gặp những vướng mắc tương tự, có thể thấy vấn đề không còn nằm ở khả năng tiếp cận của từng doanh nghiệp, mà ở những khoảng trống trong khâu tổ chức thực hiện. Bởi vậy, mỗi câu hỏi được đặt ra không chỉ cần một lời giải đáp cho từng trường hợp cụ thể, mà còn là một tín hiệu từ thực tiễn để các cơ quan quản lý đánh giá hiệu quả thực thi, nhận diện những điểm nghẽn và tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng sát thực tế hơn.
Bà Phạm Thị Giang – Giám đốc Công ty TNHH – Đại lý Thuế Việt Luật – tham luận tại hội nghị
Nếu coi văn bản pháp luật là điểm khởi đầu của một chính sách, thì chính những băn khoăn từ thực tiễn lại là thước đo rõ nhất để kiểm chứng chính sách ấy đang được triển khai như thế nào. Điều đáng nói là phần lớn các vấn đề được doanh nghiệp nêu ra không đòi hỏi phải ban hành thêm cơ chế hay chính sách mới. Điều họ mong muốn trước hết là những chính sách đã có trở nên dễ tiếp cận hơn, dễ hiểu hơn và thuận lợi hơn trong quá trình thực hiện.
Những năm gần đây, việc hoàn thiện thể chế luôn được Đảng và Nhà nước xác định là một trong những động lực quan trọng để thúc đẩy phát triển. Hàng loạt nghị quyết, quy định pháp luật và cơ chế, chính sách liên quan đến môi trường đầu tư, kinh doanh, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, cải cách thủ tục hành chính… đã được rà soát, sửa đổi, bổ sung theo hướng tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Điều đáng ghi nhận là quá trình hoàn thiện đó ngày càng coi trọng tiếng nói từ thực tiễn, lấy những khó khăn phát sinh trong quá trình thực thi làm căn cứ để tiếp tục điều chỉnh và hoàn thiện chính sách.
Bởi lẽ, một chính sách tốt không chỉ được đánh giá ở chất lượng của văn bản được ban hành, mà còn ở khả năng đi vào cuộc sống. Nếu doanh nghiệp vẫn phải mất nhiều thời gian để xác định mình được hưởng quyền lợi gì, phải tìm đến cơ quan nào để được hướng dẫn hoặc phải từ bỏ một chính sách ưu đãi vì chi phí tuân thủ còn lớn hơn lợi ích nhận được, thì khoảng cách giữa chủ trương và thực tiễn vẫn chưa thực sự được thu hẹp.
Ông Trần Minh Sơn, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp nhỏ và vừa – Cục Pháp luật dân sự – kinh tế tham luận tại Hội nghị
Một điều đáng ghi nhận khác tại hội nghị là phiên thảo luận không chỉ dừng lại ở việc chỉ ra những khó khăn. Nhiều doanh nghiệp và chuyên gia đã đề xuất những giải pháp rất cụ thể: tiếp tục đơn giản hóa thủ tục hành chính, đẩy mạnh số hóa và liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, nâng cao hiệu quả hoạt động của các tổ chức hỗ trợ pháp lý, đồng thời duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên để những vướng mắc phát sinh trong quá trình thực thi chính sách được tiếp nhận và xử lý kịp thời.
Điều doanh nghiệp mong muốn không đơn thuần là có thêm những chính sách ưu đãi mới, mà là một cơ chế thực thi minh bạch, thống nhất và đủ gần để mỗi khi gặp khó khăn, họ biết tìm đến đâu, hỏi ai và có thể nhận được sự hỗ trợ đúng lúc.
Có lẽ, đó mới là giá trị lớn nhất của phiên thảo luận. Những câu hỏi được đặt ra không chỉ nhằm tìm lời giải cho một doanh nghiệp cụ thể, mà còn góp thêm một góc nhìn để cơ quan quản lý tiếp tục rà soát, hoàn thiện chính sách. Mỗi vướng mắc được phản ánh là một tín hiệu từ thực tiễn; mỗi kiến nghị được tiếp nhận là thêm một căn cứ để tiếp tục hoàn thiện chính sách. Chính quá trình lắng nghe và phản hồi ấy mới giúp thu hẹp khoảng cách giữa chính sách với cuộc sống, đồng thời làm cho doanh nghiệp cảm nhận rõ hơn tinh thần đồng hành của Nhà nước.
Khoảng cách giữa chính sách và thực tiễn có thể khiến doanh nghiệp của “người yếu thế” chịu nhiều thiệt thòi hơn
Nếu với nhiều doanh nghiệp, việc tiếp cận chính sách đã là một thách thức thì với các doanh nghiệp do người khuyết tật làm chủ hoặc sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật, những rào cản ấy còn lớn hơn. Bên cạnh những khó khăn chung về vốn, thị trường, nguồn nhân lực hay năng lực quản trị, họ còn phải đối mặt với những hạn chế trong tiếp cận thông tin, dịch vụ hỗ trợ pháp lý và điều kiện hạ tầng, thậm chí cả những định kiến vẫn tồn tại trong xã hội.
Nguyễn Văn Nam – Viện trưởng – Viện nghiên cứu pháp luật phía Nam tham luận tại Hội nghị
Những câu chuyện được chia sẻ tại hội nghị cho thấy khá rõ thực tế đó. Nhiều doanh nghiệp cho biết việc tự tiếp cận và áp dụng các quy định pháp luật cũng là một thách thức không nhỏ. Không ít chính sách hỗ trợ vẫn chỉ đến được với doanh nghiệp qua các kênh trung gian; trong khi bản thân hệ thống văn bản pháp luật với cấu trúc phức tạp và ngôn ngữ chuyên sâu cũng là một rào cản đáng kể, nhất là với doanh nghiệp nhỏ thiếu bộ phận pháp chế. Điều này cho thấy, câu chuyện tiếp cận chính sách không chỉ là trách nhiệm của cơ quan quản lý trong việc cải thiện kênh truyền thông và đơn giản hóa thủ tục, mà còn đặt ra yêu cầu đối với chính doanh nghiệp trong việc chủ động nâng cao năng lực tiếp nhận và thích ứng với môi trường pháp lý ngày càng hoàn thiện.
Ông Trần Quốc Nam – Giám đốc doanh nghiệp xã hội SafeViet tham luận tại Hội nghị
Điều cộng đồng doanh nghiệp mong muốn vì thế không đơn thuần là thêm những chính sách ưu đãi mới, mà là có những “cầu nối” đủ tin cậy để giúp họ hiểu đúng quy định, tiếp cận đúng cơ quan, thực hiện đúng trình tự và bảo vệ được những quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Một chính sách dù được thiết kế tốt đến đâu cũng khó phát huy hiệu quả nếu đối tượng thụ hưởng không biết mình được hưởng gì, phải bắt đầu từ đâu hoặc không biết tìm ai để được hướng dẫn khi phát sinh vướng mắc.
Đó cũng là lý do mô hình kết hợp giữa đối thoại chính sách và truyền thông pháp luật tại hội nghị được đánh giá rất cao. Nhiều đại biểu đến từ các doanh nghiệp của người khuyết tật cho biết điều họ cần không chỉ là một hội nghị diễn ra trong vài giờ, mà là một cơ chế đồng hành lâu dài sau hội nghị; nơi những quy định mới được cập nhật bằng ngôn ngữ dễ hiểu, những câu hỏi tiếp tục được tiếp nhận và những khó khăn phát sinh trong thực tiễn được chuyển tải kịp thời tới cơ quan có thẩm quyền.
Từ những chia sẻ ấy, nhiều ý kiến đề xuất cần phát triển các chuyên mục tư vấn pháp luật thường xuyên, trực tiếp, xây dựng sổ tay hướng dẫn theo từng lĩnh vực, từng nhóm doanh nghiệp, đồng thời đẩy mạnh các sản phẩm truyền thông số để doanh nghiệp có thể tra cứu nhanh và tiếp cận thông tin chính xác ngay khi cần. Đây không chỉ là nhu cầu về thông tin, mà còn là nhu cầu được đồng hành trong suốt quá trình thực thi chính sách.
Chính từ yêu cầu ấy, vai trò của báo chí cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Báo chí không chỉ phản ánh việc một chính sách mới được ban hành hay một hội nghị vừa diễn ra, mà còn góp phần “dịch” ngôn ngữ pháp lý thành những thông tin gần gũi, dễ tiếp cận; lắng nghe những vướng mắc từ cơ sở và chuyển tải trung thực tiếng nói của doanh nghiệp tới cơ quan quản lý. Khi thực hiện tốt vai trò ấy, báo chí không chỉ làm nhiệm vụ thông tin mà còn góp phần thu hẹp khoảng cách giữa chính sách và cuộc sống.
Ông Hoàng Nguyễn Trọng Dũng – Ủy viên Ủy ban Mặt trận Tổ quốc tỉnh Nghệ An, chủ tịch tập đoàn Hoàng Gia Phát
Đối với Tạp chí điện tử Đồng Hành Việt, ý nghĩa đó càng rõ nét hơn khi đối tượng phục vụ là cộng đồng người khuyết tật và các doanh nghiệp “yếu thế”. Đồng hành cùng doanh nghiệp không chỉ bằng việc phản ánh sự kiện, mà còn bằng việc kiên trì theo đuổi các vấn đề chính sách, phổ biến pháp luật bằng ngôn ngữ dễ hiểu và chuyển tải kịp thời những bất cập từ thực tiễn chính là cách để báo chí góp phần nâng cao hiệu quả tổ chức thi hành pháp luật.
Thay lời kết
Từ những trao đổi tại hội nghị có thể thấy, giá trị của một diễn đàn đối thoại không chỉ nằm ở số lượng câu hỏi được giải đáp ngay tại hội trường, mà còn ở việc mở ra một kênh để những vướng mắc từ thực tiễn được lắng nghe, phân tích và chuyển hóa thành những kiến nghị hoàn thiện cơ chế, chính sách. Mỗi câu hỏi của doanh nghiệp, xét đến cùng, không chỉ là một thắc mắc cần lời giải mà còn là một “chỉ dấu” phản ánh chất lượng tổ chức thi hành pháp luật.
Trong bối cảnh Đảng và Nhà nước đang tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, rà soát, sửa đổi nhiều luật, cơ chế và chính sách nhằm khơi thông nguồn lực cho phát triển, việc lắng nghe tiếng nói từ doanh nghiệp càng trở nên cần thiết. Không có thước đo nào khách quan hơn những trải nghiệm của chính các doanh nghiệp đang trực tiếp áp dụng pháp luật trong hoạt động sản xuất, kinh doanh. Một quy định còn bất cập ở đâu, một thủ tục còn gây khó khăn ở khâu nào hay một chính sách chưa phát huy hiệu quả vì sao… đều được phản ánh rõ nhất từ thực tiễn.
Quang cảnh chương trình
Bởi vậy, những diễn đàn như hội nghị lần này không nên được nhìn nhận đơn thuần là hoạt động phổ biến pháp luật, mà là một mắt xích trong quá trình hoàn thiện thể chế. Khi doanh nghiệp mạnh dạn nêu vấn đề, cơ quan quản lý sẵn sàng lắng nghe, các hiệp hội và tổ chức trung gian tích cực đồng hành, còn báo chí làm tốt vai trò kết nối và theo dõi quá trình giải quyết, chính sách sẽ không dừng lại ở những quy định trên giấy mà trở thành một quá trình liên tục, được kiểm chứng và hoàn thiện từ chính thực tiễn.
Đó cũng là yêu cầu đặt ra đối với truyền thông chính sách trong giai đoạn hiện nay. Doanh nghiệp không chỉ cần biết có một chính sách mới được ban hành, mà cần được giải thích để hiểu đúng, hướng dẫn để thực hiện đúng và có một địa chỉ tin cậy để tìm đến khi gặp khó khăn. Truyền thông chính sách vì thế không chỉ dừng ở việc phổ biến thông tin, mà còn góp phần nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào môi trường đầu tư, kinh doanh.
Suy cho cùng, một nền quản trị hiện đại không được đo bằng số lượng văn bản được ban hành hay số chương trình hỗ trợ được triển khai, mà bằng khả năng để mỗi chính sách thực sự đi vào cuộc sống. Khi doanh nghiệp không còn phải tự mình “mò đường” giữa một hệ thống quy định ngày càng nhiều và phức tạp; khi mỗi vướng mắc đều có nơi tiếp nhận, mỗi kiến nghị đều được lắng nghe và mỗi bất cập đều trở thành động lực để tiếp tục hoàn thiện thể chế, đó cũng là lúc chính sách phát huy trọn vẹn giá trị của mình. Và đó mới là thước đo rõ nhất cho một nền hành chính kiến tạo, một nền quản trị biết lắng nghe và một Nhà nước thực sự đồng hành cùng doanh nghiệp trên con đường phát triển bền vững.
Đỗ Hùng
