Cuối tháng 4 vừa qua, một lãnh đạo Hội Người khuyết tật TP. Đà Nẵng chia sẻ với tôi: “Bảo tàng điêu khắc Chăm – Đà Nẵng, một trong những bảo tàng hấp dẫn khách quốc tế nhất khi đến Việt Nam, vừa lắp đặt đường dốc dành cho người đi xe lăn”. Tôi vui vô cùng, vì ban quản lý bảo tàng hơn 100 tuổi này đã không bỏ qua những vị khách là người khuyết tật. Nhưng tôi cũng chạnh lòng khi nhớ lại lần ghé thăm Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh (97 Phó Đức Chính) đầu năm nay. Nơi ấy tuy lưu giữ nhiều tác phẩm quý, nhưng để tiếp cận trọn vẹn với tất cả mọi người, đặc biệt là người khuyết tật, quả thực không dễ.
Lối đi cho xe lăn mới được bảo tàng Champa Đà Nẵng lắp đặt (Ảnh: Trịnh Thủy)
Không gian các phòng trưng bày tĩnh lặng, khách tham quan không nhiều, phần lớn là du khách nước ngoài, họ chăm chú quan sát, lắng nghe thuyết minh, ghi chép cẩn thận. Đi trọn một buổi, tôi vẫn chưa xem hết những tác phẩm được bày ở đây, một phần do lượng tác phẩm trưng bày quá đồ sộ, phần nữa do bảo tàng vốn là tư gia ông Hứa Bổn Hòa, một thương gia nức tiếng Chợ Lớn, xây để ở, cho nên chưa bảo đảm sự tiếp cận toàn diện cho mọi đối tượng.
Theo số liệu của ngành văn hóa, nhiều bảo tàng lớn ở Việt Nam như Bảo tàng Chứng tích Chiến tranh mỗi năm đón khoảng 500.000 – 700.000 lượt khách, trong đó khách quốc tế chiếm tỷ lệ cao; hay Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng thu hút hàng trăm nghìn lượt, chủ yếu là học sinh, sinh viên và khách nghiên cứu. Điều này cho thấy đối tượng đến bảo tàng vẫn còn khá lệch, người Việt, đặc biệt là giới trẻ, chưa thật sự coi đây là điểm đến thường xuyên.
Khách thăm quan thích thú khi lần đầu được vào trong bảo tàng (Ảnh Trịnh Thủy)
Một thực tế khác cũng cần được nhìn nhận rõ: ở Việt Nam, rất nhiều các bảo tàng được xây dựng từ cách đây cả 100 năm như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội) trước đây là Bảo tàng Louis Finot được khởi công xây dựng năm 1926 hay được cải tạo từ công trình có sẵn vốn là dinh thự, cơ quan hành chính hoặc nhà ở, chứ không phải được thiết kế ngay từ đầu theo chuẩn bảo tàng. Chẳng hạn, Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh mà tôi đã nói ở trên hay Bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh trước đây là Dinh Gia Long. Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) ban đầu là ký túc xá “Famille de Jeanne d’Arc” dành cho con gái các quan chức người Pháp từ khắp Đông Dương về Hà Nội trọ học. Những công trình này có giá trị lịch sử, kiến trúc đặc biệt, nhưng lại đặt ra không ít thách thức trong việc vận hành như một bảo tàng hiện đại. Do không được thiết kế chuyên biệt, không gian trưng bày thường bị chia cắt thành nhiều phòng nhỏ, hành lang quanh co, thiếu tính liên hoàn trong câu chuyện trưng bày. Luồng di chuyển của khách dễ bị “đứt gãy”, khó theo dõi mạch nội dung. Trần thấp, ánh sáng tự nhiên hạn chế hoặc không kiểm soát tốt cũng ảnh hưởng đến việc trưng bày hiện vật. Bên cạnh đó, các tiêu chuẩn về bảo quản, như nhiệt độ, độ ẩm, chiếu sáng, khó đạt mức tối ưu khi phải “cơi nới” trên nền kiến trúc cũ.
Đặc biệt, vấn đề tiếp cận cho các nhóm dễ tổn thương còn nhiều hạn chế. Nhiều bảo tàng dạng này thiếu thang máy, đường dốc cho xe lăn, tay vịn, bảng chỉ dẫn rõ ràng; lối đi hẹp, cầu thang dốc khiến người cao tuổi hoặc người khuyết tật gặp khó khăn. Không gian nghỉ chân, nhà vệ sinh đạt chuẩn hay hệ thống thuyết minh hỗ trợ (âm thanh, chữ nổi, ngôn ngữ ký hiệu…) cũng chưa được đầu tư đầy đủ. Điều đó vô hình trung khiến bảo tàng, vốn là không gian văn hóa công cộng – lại chưa thật sự “mở cửa” cho mọi đối tượng.
So với nhiều quốc gia, chúng ta không thiếu người có học vị cao, nhưng số người thực sự có thói quen khám phá, tìm hiểu lịch sử, văn hóa qua bảo tàng lại chưa nhiều. Khi việc học còn nặng lý thuyết, thiếu trải nghiệm thực tế, thì khó hình thành niềm yêu thích bền vững. Để tăng sức hút, bảo tàng cần thay đổi theo hướng “lấy người xem làm trung tâm”. Với những công trình cải tạo, cần có giải pháp dung hòa giữa bảo tồn kiến trúc gốc và nâng cấp công năng: tổ chức lại tuyến tham quan hợp lý, sử dụng công nghệ trình chiếu để kết nối nội dung giữa các phòng, bổ sung hệ thống chiếu sáng, điều hòa đạt chuẩn. Quan trọng hơn, phải cải thiện khả năng tiếp cận: lắp đặt thang máy (nếu có thể), đường dốc, thiết kế lại biển chỉ dẫn, phát triển các hình thức thuyết minh đa dạng.
Song song đó là đổi mới nội dung trưng bày: tăng tính tương tác, kể chuyện bằng hình ảnh, âm thanh, công nghệ số; phát triển các hoạt động trải nghiệm và sản phẩm văn hóa đi kèm. Khi bảo tàng trở thành nơi “có chuyện để xem, có thứ để làm, có điều để nhớ”, người xem sẽ tự tìm đến. Như Neil MacGregor- Nhà sử học, cựu giám đốc British Museum – từng nói: “Bảo tàng không chỉ lưu giữ quá khứ, mà giúp chúng ta hiểu mình là ai trong hiện tại.” Muốn làm được điều đó, bảo tàng không thể chỉ là nơi cất giữ hiện vật, mà phải là không gian sống, nơi mọi người, ở mọi độ tuổi và hoàn cảnh, đều có thể tiếp cận, trải nghiệm và đối thoại với lịch sử.
Và để bảo tàng thực sự trở thành “không gian sống” đúng nghĩa, câu chuyện tiếp cận không chỉ là lựa chọn thiện chí, mà còn là một quyền đã được pháp luật khẳng định. Luật Người khuyết tật Việt Nam quy định rõ người khuyết tật có quyền tiếp cận, sử dụng các công trình công cộng, bao gồm cơ sở văn hóa, thể thao, du lịch; được bảo đảm điều kiện để tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Ở tầm quốc tế, Công ước về quyền của người khuyết tật (CRPD) cũng nhấn mạnh nghĩa vụ của các quốc gia trong việc bảo đảm người khuyết tật được tiếp cận môi trường vật chất, giao thông, thông tin và đặc biệt là các hoạt động văn hóa, giải trí, du lịch như một phần không thể tách rời của quyền con người.
Trong bối cảnh đó, câu chuyện từ Bảo tàng Điêu khắc Chăm không chỉ là một thay đổi nhỏ về hạ tầng, mà là một tín hiệu đáng mừng về nhận thức. Một con dốc cho xe lăn có thể không làm thay đổi toàn bộ diện mạo bảo tàng, nhưng nó mở ra một lối vào – cả nghĩa đen lẫn nghĩa biểu tượng – để những người trước đây bị “đứng ngoài” có thể bước vào không gian văn hóa chung.
Khi mỗi bảo tàng bắt đầu từ những điều cụ thể như vậy, quyền tiếp cận sẽ không còn nằm trên giấy. Và khi đó, bảo tàng mới thực sự là nơi mọi công dân, không phân biệt khả năng hay hoàn cảnh, đều có thể chạm vào lịch sử, hiểu về bản thân mình và cảm thấy mình thuộc về.
Nhật Nam
