3. Sự phát triển của kinh tế tư nhân và yêu cầu phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới
Sự phát triển của kinh tế tư nhân Việt Nam là một trong những thành tựu nổi bật của công cuộc đổi mới, là kết quả của quá trình phát triển nhận thức lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Không thể phủ nhận rằng, trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta hiện nay, kinh tế tư nhân không thể phát triển hướng đến các mục tiêu chung của Đảng và Nhà nước, nếu thiếu môi trường thể chế minh bạch, ổn định từ sự định hướng chính trị của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự kiến tạo của nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Nhận định về sự phát triển của kinh tế tư nhân Việt Nam, Đảng Cộng sản Việt Nam khẳng định: “Sau gần 40 năm đổi mới, kinh tế tư nhân đã phát triển cả về số lượng và chất lượng, trở thành một trong những động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Khu vực kinh tế tư nhân hiện có hơn 940 nghìn doanh nghiệp và hơn 5 triệu hộ kinh doanh đang hoạt động, đóng góp khoảng 50% GDP, hơn 30% tổng thu ngân sách nhà nước và sử dụng khoảng 82% tổng số lao động trong nền kinh tế; tạo việc làm, là lực lượng quan trọng thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất lao động, gia tăng năng lực cạnh tranh quốc gia, góp phần xóa đói, giảm nghèo, ổn định đời sống xã hội. Nhiều doanh nghiệp tư nhân đã phát triển lớn mạnh, khẳng định thương hiệu và vươn ra thị trường khu vực, thế giới” [3]. Tuy nhiên, Đảng Cộng sản Việt Nam cũng thẳng thắn nhận định: “Kinh tế tư nhân hiện vẫn đối mặt với nhiều rào cản kìm hãm sự phát triển, chưa bứt phá về quy mô và năng lực cạnh tranh, chưa đáp ứng được yêu cầu, kỳ vọng là lực lượng nòng cốt của nền kinh tế đất nước. Hầu hết doanh nghiệp có quy mô siêu nhỏ, nhỏ và vừa; tiềm lực tài chính và trình độ quản trị còn hạn chế; phần lớn có năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo thấp; năng suất lao động, hiệu quả hoạt động và sức cạnh tranh chưa cao; tư duy kinh doanh thiếu tầm nhìn chiến lược, thiếu kết nối với các doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài” [3].
Trong kỷ nguyên mới, sự phát triển nhanh của khoa học – công nghệ, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số, kinh tế xanh và những biến động địa chính trị, thương mại quốc tế…, với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế sâu rộng…, để đảm bảo hài hòa loại ích quốc gia, dân tộc với lợi ích của các chủ thể kinh tế tư nhân và đảm bảo sự định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng Cộng sản Việt Nam, sự phát triển của kinh tế tư nhân đang đặt ra những yêu cầu mới đối với việc phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước, cụ thể là:
Thứ nhất, Nhà nước phải thực hiện tốt hơn vai trò kiến tạo phát triển: Nhà nước không làm thay doanh nghiệp, không can thiệp hành chính vào những quan hệ mà thị trường có khả năng tự điều tiết, mà tập trung xây dựng “luật chơi” minh bạch, ổn định, dễ dự đoán; bảo đảm quyền tự do kinh doanh và cạnh tranh bình đẳng; kiến tạo thị trường, hạ tầng và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo; huy động và phân bổ hiệu quả các nguồn lực xã hội.
Yêu cầu này trước hết đòi hỏi Nhà nước phải kiến tạo một môi trường thể chế thuận lợi cho kinh tế tư nhân phát triển. Mọi chủ thể kinh doanh phải được bình đẳng trước pháp luật, bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực và cơ hội thị trường. Cần tiếp tục rà soát, loại bỏ những quy định không còn phù hợp, giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết, đơn giản hóa thủ tục hành chính, nâng cao tính minh bạch và khả năng dự đoán của chính sách. Cốt lõi của Nhà nước kiến tạo không phải là ban hành ngày càng nhiều quy định, mà là tạo ra một hệ thống thể chế đủ rõ ràng để doanh nghiệp biết mình được làm gì, phải làm gì và chịu trách nhiệm như thế nào.
Thứ hai, Nhà nước phải chuyển mạnh sang kiến tạo các điều kiện và nguồn lực cho đổi mới sáng tạo: Trong kỷ nguyên số, Nhà nước cần đầu tư và phát triển những hạ tầng nền tảng mà từng doanh nghiệp khó có thể tự tạo lập, nhất là hạ tầng số, dữ liệu, năng lượng, logistics, giao thông, nghiên cứu khoa học và giáo dục – đào tạo. Đồng thời, cần xây dựng cơ chế kết nối hiệu quả giữa Nhà nước, doanh nghiệp, trường đại học, viện nghiên cứu và các tổ chức tài chính, qua đó hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có khả năng tạo ra và lan tỏa công nghệ.
Thứ ba, Nhà nước kiến tạo thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tư nhân: Nhà nước không chỉ bảo đảm thị trường vận hành thông suốt mà còn phải chủ động mở rộng không gian phát triển cho doanh nghiệp Việt Nam thông qua hội nhập quốc tế, xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng và nâng cao tiêu chuẩn sản phẩm. Các chính sách hỗ trợ cần chuyển từ tư duy hỗ trợ dàn trải sang hỗ trợ có trọng tâm, có điều kiện, có thời hạn và được đánh giá bằng kết quả, tránh tạo ra sự phụ thuộc hoặc cơ chế xin – cho.
Thứ tư, Nhà nước kiến tạo một môi trường kinh doanh liêm chính, an toàn và có trách nhiệm giải trình cao: Niềm tin của doanh nghiệp vào thể chế là một nguồn lực phát triển quan trọng. Vì vậy, cần kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, tiêu cực, lợi ích nhóm; tăng tính minh bạch trong hoạch định và thực thi chính sách; đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp. Khi rủi ro thể chế được giảm xuống, doanh nghiệp sẽ mạnh dạn đầu tư dài hạn, đổi mới công nghệ và mở rộng quy mô.
Từ những yêu cầu trên có thể thấy, phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước không phải là gia tăng sự can thiệp của Nhà nước vào kinh tế tư nhân, mà là nâng cao chất lượng và hiệu quả của sự can thiệp cần thiết của Nhà nước. Nhà nước cần tập trung vào những lĩnh vực thị trường không thể giải quyết; đồng thời tôn trọng đầy đủ quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm và quy luật cạnh tranh của doanh nghiệp. Đây chính là sự chuyển đổi chức năng của Nhà nước từ quản lý doanh nghiệp sang kiến tạo môi trường để doanh nghiệp phát triển.
4. Một số giải pháp phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế tư nhân trong kỷ nguyên mới
Những phân tích trên cho thấy, phát triển kinh tế tư nhân trong giai đoạn hiện nay không đơn thuần là hoàn thiện chính sách kinh tế mà đó là quá trình đổi mới và phát huy chức năng kiến tạo của Nhà nước đối với kinh tế tư nhân. Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi gợi mở một số giải pháp chủ yếu sau đây:
Một là: Đổi mới mạnh mẽ tư duy và phương thức quản trị nhà nước đối với kinh tế tư nhân
Nhà nước phải coi doanh nghiệp tư nhân là chủ thể và đối tác phát triển, không chỉ là đối tượng quản lý. Theo đó, cán bộ, công chức phải chuyển từ tư duy “doanh nghiệp xin – Nhà nước cho” sang Nhà nước chủ động tạo điều kiện để doanh nghiệp thực hiện quyền tự do kinh doanh trong khuôn khổ pháp luật. Đây là giải pháp nền tảng để củng cố niềm tin giữa Nhà nước và doanh nghiệp – một yêu cầu được Nghị quyết 68-NQ/TW đặc biệt nhấn mạnh.
Việc phát huy vai trò của kinh tế tư nhân phụ thuộc trước hết vào hiệu năng, hiệu quả hoạt động của Nhà nước. Vì vậy, Nhà nước cần tiếp tục chuyển mạnh từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy phục vụ và kiến tạo phát triển, trọng tâm là hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng ổn định, minh bạch, thống nhất, dễ thực hiện và có khả năng dự báo cao; đẩy nhanh thực hiện các yêu cầu của Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới, nhằm bảo đảm pháp luật thực sự trở thành động lực của sự phát triển kinh tế – xã hội nói chung và kinh tế tư nhân nói riêng.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục cải cách nền hành chính nhà nước theo hướng tinh gọn, hiện đại, chuyên nghiệp; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với kiểm soát quyền lực; phát triển Chính phủ số, chính quyền số, dữ liệu mở và dịch vụ công trực tuyến; giảm mạnh chi phí tuân thủ pháp luật, chi phí thời gian và chi phí giao dịch của doanh nghiệp.
Năng lực kiến tạo của Nhà nước cũng cần được thể hiện ở khả năng dự báo chính sách, ứng phó với các biến động của kinh tế thế giới, hỗ trợ doanh nghiệp chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc tế.
Đặc biệt, cần triển khai hiệu quả các chủ trương, nhiệm vụ và giải pháp phát triển kinh tế tư nhân đã được xác định trong Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 04/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân, nhằm tạo môi trường thuận lợi để hình thành các doanh nghiệp tư nhân có năng lực đổi mới sáng tạo, năng lực cạnh tranh quốc tế và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu. Cùng với đó, cần hoàn thiện các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa, doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo, doanh nghiệp công nghệ cao; thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài và các viện nghiên cứu, trường đại học nhằm hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Đồng thời, cần tạo lập cơ chế đối thoại chính sách thường xuyên với cộng đồng doanh nghiệp; khuyến khích hình thành đội ngũ doanh nhân dân tộc có khát vọng cống hiến, có năng lực cạnh tranh toàn cầu và có trách nhiệm đối với sự phát triển của đất nước. Đây không chỉ là yêu cầu kinh tế mà còn là yêu cầu chính trị và văn hóa trong quá trình xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng.
Hai là: Xây dựng thể chế kinh tế thị trường minh bạch, ổn định, dễ dự đoán, bảo đảm cạnh tranh và tiếp cận bình đẳng các nguồn lực
Chức năng kiến tạo trước hết phải được thể hiện ở chất lượng thể chế, theo đó, nhà nước cần tiếp tục rà soát, loại bỏ các quy định chồng chéo, mâu thuẫn; giảm điều kiện kinh doanh không cần thiết; đơn giản hóa thủ tục hành chính; bảo đảm quyền tự do kinh doanh, quyền sở hữu và quyền cạnh tranh; tạo môi trường pháp lý ổn định, minh bạch, chi phí tuân thủ thấp; hạn chế tối đa tình trạng chính sách thay đổi đột ngột làm tăng rủi ro cho doanh nghiệp.
Nhà nước cần tạo lập “sân chơi bình đẳng” giữa các thành phần kinh tế trong tiếp cận về đất đai, tín dụng, khoa học – công nghệ, thông tin, cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, thị trường, các dự án đầu tư công và mua sắm công… Không để xảy ra tình trạng doanh nghiệp tư nhân có năng lực nhưng khó tiếp cận nguồn lực do rào cản hành chính, quan hệ không chính thức hoặc sự phân biệt đối xử.
Ba là: Kiến tạo hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, khoa học – công nghệ, chuyển đổi số, thị trường vốn và các kênh huy động nguồn lực dài hạn
Trong kỷ nguyên mới, Nhà nước không chỉ tạo môi trường kinh doanh truyền thống mà phải trở thành “kiến trúc sư” của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Theo đó, nhà nước phải tập trung hoàn thiện cơ chế thử nghiệm chính sách và công nghệ mới; hỗ trợ doanh nghiệp nghiên cứu và phát triển; kết nối doanh nghiệp với trường đại học, viện nghiên cứu; phát triển các trung tâm đổi mới sáng tạo; hỗ trợ chuyển đổi số doanh nghiệp; phát triển dữ liệu, hạ tầng số và nền tảng số dùng chung; khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào AI, bán dẫn, công nghệ xanh, công nghệ sinh học và các ngành công nghệ chiến lược.
Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư, năng lực cạnh tranh của kinh tế tư nhân ngày càng phụ thuộc vào trình độ công nghệ và khả năng đổi mới sáng tạo. Do đó, cần triển khai đồng bộ các chủ trương, nhiệm vụ và giải pháp của Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, coi đây là nền tảng để nâng cao năng suất lao động, chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh của nền kinh tế nói chung, sự phát triển của kinh tế tư nhân nói riêng. Theo đó, Nhà nước cần tập trung phát triển hạ tầng số, hạ tầng dữ liệu quốc gia, các trung tâm đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư mạo hiểm và cơ chế hợp tác công – tư trong nghiên cứu, phát triển và chuyển giao công nghệ. Đồng thời, cần hoàn thiện cơ chế khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D), đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản trị doanh nghiệp.
Một điểm nghẽn của kinh tế tư nhân Việt Nam là khả năng tiếp cận vốn và nguồn lực tài chính dài hạn. Để xử lý điểm nghẽn này, Nhà nước cần phát triển thị trường vốn minh bạch; đa dạng hóa các kênh huy động vốn; phát triển quỹ đầu tư tư nhân, quỹ đầu tư mạo hiểm; tăng hiệu quả hoạt động của Quỹ Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa; hỗ trợ doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo; phát triển tín dụng xanh, tín dụng cho đổi mới sáng tạo; khuyến khích các tổ chức tài chính đánh giá doanh nghiệp dựa trên dòng tiền, tài sản trí tuệ và triển vọng kinh doanh, thay vì quá phụ thuộc vào tài sản thế chấp.
Kết luận
Phát triển kinh tế tư nhân trở thành một trong những động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia là bước phát triển mới trong tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phát huy vai trò của kinh tế tư nhân đòi hỏi phải phát huy vai trò kiến tạo của Nhà nước. Đặc biệt, việc triển khai đồng bộ các chủ trương, nghị quyết mới của Đảng, nhất là Nghị quyết số 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân, sẽ tạo nền tảng để kinh tế tư nhân tiếp tục phát triển, đóng góp ngày càng lớn vào tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng suất lao động, bảo đảm an sinh xã hội và tăng cường nội lực quốc gia. Đây cũng là điều kiện quan trọng để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng và thực hiện thành công khát vọng phát triển đất nước đến năm 2045 đã được xác định.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Đảng Cộng sản Việt Nam (2017), Nghị quyết số 10-NQ/TW ngày 03/6/2017 Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về phát triển kinh tế tư nhân trở thành một động lực quan trọng của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2021), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII (Tập 1). Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2025), Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân.
Đảng Cộng sản Việt Nam (2026), Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV. Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
C. Mác và Ph. Ăngghen Toàn tập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
V.I. Lênin Toàn tập, tập 36. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva.
Hồ Chí Minh (2011)Toàn tập,tập 4, tập 8. Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
