Ảnh mang tính chất minh học có sự hỗ trợ của AI
“Một tổ chức muốn phát triển lâu dài không thể thiếu năng lực truyền thông” giống như Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam và nhiều tổ chức hội của người khuyết tật đã có những Chiến lược, kế hoạch truyền thông bài bản, dài hạn.
Trong nhiều năm, không ít tổ chức của người khuyết tật vẫn xem truyền thông là phần việc mang tính hỗ trợ, làm khi có sự kiện hoặc khi cần đưa tin hoạt động. Nhưng trong bối cảnh xã hội số hiện nay, cách tiếp cận ấy đang dần bộc lộ nhiều hạn chế. Bởi thực tế cho thấy, một tổ chức dù hoạt động rất tích cực nhưng nếu không có khả năng truyền thông tốt thì rất khó tạo dựng ảnh hưởng xã hội, khó kết nối nguồn lực và cũng khó lan tỏa những giá trị tích cực đến cộng đồng. Ngược lại, nhiều mô hình dù quy mô không lớn nhưng nhờ làm truyền thông hiệu quả đã tạo được sự chú ý, thu hút sự đồng hành của xã hội và từng bước nâng cao vị thế của tổ chức. Điều đó cho thấy, truyền thông hôm nay không còn là hoạt động “đi kèm”, mà đã trở thành một phần của năng lực phát triển tổ chức. Với các tổ chức của người khuyết tật, nâng cao năng lực truyền thông vì thế không đơn thuần là học cách viết bài hay quản lý fanpage, mà là quá trình thay đổi nhận thức, nâng cao kỹ năng, thích ứng với môi trường số và xây dựng tư duy phát triển dài hạn.
Trước hết cần thay đổi nhận thức về vai trò của truyền thông. Nhiều hạn chế hiện nay bắt đầu từ việc chưa thật sự coi trọng truyền thông. Có nơi vẫn xem truyền thông là nhiệm vụ của riêng một cá nhân phụ trách mạng xã hội. Có nơi chỉ chú trọng hoạt động chuyên môn mà chưa quan tâm đúng mức đến việc xây dựng hình ảnh tổ chức, kết nối cộng đồng hay lan tỏa giá trị tích cực. Trong khi đó, ở môi trường hiện đại, truyền thông hiện diện gần như trong mọi hoạt động: từ vận động chính sách, huy động nguồn lực, tổ chức sự kiện, kết nối cộng đồng, cho đến xây dựng uy tín và niềm tin xã hội. Nếu không có truyền thông, nhiều giá trị tốt đẹp rất dễ bị “chìm”. Và khi giá trị bị chìm, thì nỗ lực của cả cộng đồng cũng trở nên vô hình trước xã hội. Bởi vậy, điều quan trọng đầu tiên là cần xác định rõ: truyền thông không phải việc làm thêm, mà là một nhiệm vụ chiến lược trong quá trình phát triển tổ chức và thúc đẩy hòa nhập xã hội. Nhưng thay đổi nhận thức mới chỉ là bước khởi đầu. Cái khó hơn là chuyển nhận thức thành hành động cụ thể.
Truyền thông không phải là một hoạt động riêng lẻ, mà cần được lồng ghép vào mọi việc: từ họp nội bộ, tập huấn cho đến các sự kiện cộng đồng. Khi truyền thông trở thành máu thịt của tổ chức, nó mới thực sự phát huy hiệu quả. Một tổ chức có quy mô càng cần có kế hoạch truyền thông thường xuyên, không chạy theo kiểu “đến hẹn lại lên”. Kể cả khi không có sự kiện nổi bật, vẫn cần duy trì sự hiện diện và kết nối với cộng đồng.
Cùng với đó là yêu cầu nâng cao kỹ năng một cách bài bản hơn. Trong môi trường số, kỹ năng truyền thông không thể chỉ dựa vào kinh nghiệm tự phát. Các tổ chức của người khuyết tật cần từng bước xây dựng hoạt động đào tạo, tập huấn phù hợp với thực tế và đặc điểm của từng nhóm đối tượng. Nội dung đào tạo không nhất thiết quá nặng lý thuyết mà cần hướng đến tính ứng dụng: kỹ năng phát ngôn, kỹ năng viết tin bài, kỹ năng quay dựng video bằng điện thoại, kỹ năng sử dụng mạng xã hội, kỹ năng xử lý khủng hoảng, kỹ năng ứng dụng AI và công nghệ số. Quan trọng hơn, việc đào tạo cần phù hợp với từng dạng khuyết tật để bảo đảm khả năng tiếp cận thực chất. Ví dụ: người khiếm thính cần phụ đề hoặc ngôn ngữ ký hiệu; người khiếm thị cần tài liệu hỗ trợ đọc màn hình; người khuyết tật vận động cần nền tảng học tập thuận tiện tiếp cận. Bởi nếu hoạt động nâng cao kỹ năng không bảo đảm tính tiếp cận thì chính điều đó lại vô tình tạo thêm rào cản. Một nghịch lý cần phá bỏ: truyền thông về người khuyết tật nhưng chính họ lại khó tiếp cận.
Việc đào tạo không nên chỉ giới hạn trong một vài cá nhân phụ trách. Có thể áp dụng hình thức TOT (đào tạo huấn luyện viên) để nhân rộng, hoặc mở các lớp chuyên sâu để tìm kiếm người thực sự phù hợp. Bởi có người dù nhiều tuổi, chậm tiếp cận công nghệ mới, nhưng lại có kinh nghiệm và uy tín – những phẩm chất không thể thay thế trong truyền thông. Cần có chính sách đào tạo linh hoạt, tôn trọng sự đa dạng của người học.
Một vấn đề rất quan trọng khác là xây dựng đội ngũ truyền thông nòng cốt. Nhiều tổ chức hiện nay vẫn phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân. Khi người đó bận việc hoặc rời đi, hoạt động truyền thông gần như bị gián đoạn. Điều này cho thấy truyền thông cần được nhìn nhận như một năng lực tổ chức chứ không phải năng lực cá nhân riêng lẻ. Các tổ chức cần có đầu mối phụ trách truyền thông, có quy chế phát ngôn, có nhóm hỗ trợ nội dung, và từng bước xây dựng đội ngũ kế cận. Đặc biệt, cần tạo điều kiện để người khuyết tật trẻ tham gia hoạt động truyền thông nhiều hơn. Bởi thế hệ trẻ hiện nay có khá nhiều lợi thế: nhanh nhạy với công nghệ, quen môi trường số, linh hoạt với mạng xã hội, có khả năng sáng tạo nội dung mới. Nếu được đào tạo và định hướng đúng, đây sẽ là lực lượng rất quan trọng trong quá trình đổi mới truyền thông của các tổ chức người khuyết tật. Và một nguyên tắc quan trọng: người được giao phụ trách truyền thông phải được tiếp cận thông tin nhanh nhất, được tham gia vào các cuộc họp quan trọng của tổ chức, không thể là người “ngồi ngoài rìa”. Thiếu thông tin thì truyền thông sẽ thiếu chính xác và kịp thời.
Trong bối cảnh công nghệ thay đổi nhanh, ứng dụng công nghệ số là yêu cầu khó tránh khỏi. Ngày nay, chỉ với những công cụ miễn phí hoặc chi phí thấp, nhiều tổ chức đã có thể thiết kế hình ảnh, dựng video, tạo phụ đề, tổ chức họp trực tuyến, quản lý fanpage hoặc xây dựng website tiếp cận cho người khuyết tật. Và đừng quên rằng có rất nhiều công cụ truyền thông miễn phí hoặc chi phí thấp: từ Canva thiết kế ảnh, CapCut dựng video, đến các nền tảng mạng xã hội. Với một chút sáng tạo, các tổ chức NKT hoàn toàn có thể làm truyền thông chuyên nghiệp mà không cần ngân sách lớn. AI cũng đang mở ra rất nhiều cơ hội mới. Không chỉ hỗ trợ viết nội dung hay chỉnh sửa hình ảnh, AI còn có thể chuyển giọng nói thành văn bản, đọc văn bản cho người khiếm thị, hỗ trợ tạo phụ đề, dịch ngôn ngữ, hoặc hỗ trợ giao tiếp. Ở góc độ nào đó, công nghệ đang giúp thu hẹp khoảng cách tiếp cận thông tin đối với người khuyết tật. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng tư duy sử dụng có trách nhiệm, có đạo đức. Nếu chạy theo lượt xem bằng mọi giá, khai thác yếu tố thương cảm hoặc chia sẻ thông tin thiếu kiểm chứng thì truyền thông rất dễ đi lệch khỏi giá trị nhân văn vốn cần được đặt ở trung tâm. Và khi mất đi giá trị nhân văn, truyền thông không còn là công cụ kết nối mà trở thành phương tiện làm tổn thương. Bởi vậy, bất kỳ giải pháp công nghệ nào cũng phải đi kèm với cam kết về đạo đức truyền thông và trách nhiệm xã hội.
Một giải pháp quan trọng khác là xây dựng thương hiệu truyền thông cho tổ chức. Nhiều người thường nghĩ thương hiệu chỉ là logo hoặc khẩu hiệu. Nhưng thực tế, thương hiệu còn là uy tín, cách ứng xử, giá trị theo đuổi và hình ảnh mà tổ chức tạo dựng trong cộng đồng. Một tổ chức có thương hiệu tốt không nhất thiết phải quá lớn, nhưng cần tạo được sự tin cậy và nhất quán. Điều đó thể hiện từ cách truyền tải thông tin, cách phản hồi cộng đồng, thái độ trên mạng xã hội cho đến cách ứng xử khi xảy ra vấn đề. Một sai lầm phổ biến là truyền thông dàn trải, không có trọng tâm, khiến công chúng khó nhận diện tổ chức thực sự làm gì. Càng tập trung vào đúng lĩnh vực, giá trị cốt lõi và sứ mệnh của mình, truyền thông càng mạnh. Truyền thông của tổ chức và truyền thông của cá nhân thành viên cần hỗ trợ, bổ sung cho nhau, tạo thành một hệ sinh thái thông tin thống nhất. Trong môi trường số hiện nay, niềm tin xã hội đôi khi được xây dựng rất chậm nhưng có thể mất đi rất nhanh. Bởi vậy, truyền thông không chỉ cần sáng tạo mà còn cần trách nhiệm.
Quan trọng hơn cả vẫn là xây dựng môi trường truyền thông nhân văn và hòa nhập. Trong nhiều năm, người khuyết tật thường xuất hiện trên truyền thông với hình ảnh gắn nhiều với khó khăn và sự thương cảm. Dù xuất phát từ thiện chí, cách tiếp cận này đôi khi vô tình làm mờ đi năng lực, tiếng nói và vai trò xã hội của người khuyết tật. Truyền thông hiện đại cần hướng đến sự bình đẳng và tôn trọng nhiều hơn. Nghĩa là: không khai thác nỗi đau để gây chú ý; không nhìn người khuyết tật như “đối tượng đặc biệt” mà nhìn họ như những công dân có quyền, có trách nhiệm và có khả năng đóng góp cho xã hội… Đó cũng là nền tảng quan trọng để thúc đẩy hòa nhập bền vững. Bên cạnh đó, truyền thông cần đa dạng để phù hợp với từng dạng khuyết tật. Người khiếm thị cần âm thanh và mô tả; người khiếm thính cần phụ đề và ngôn ngữ ký hiệu; người khuyết tật trí tuệ cần ngôn ngữ đơn giản, hình ảnh trực quan; người khuyết tật vận động cần giao diện dễ thao tác…. Một sản phẩm truyền thông tốt là sản phẩm mà bất kỳ ai, ở bất kỳ dạng khuyết tật nào, cũng có thể tiếp cận được.
Trong bối cảnh xã hội thay đổi rất nhanh, vai trò của người lãnh đạo càng trở nên quan trọng. Người lãnh đạo hôm nay không chỉ điều hành tổ chức mà còn phải biết kết nối, đối thoại và truyền cảm hứng. Trong môi trường mạng xã hội, đôi khi hình ảnh và cách ứng xử của người lãnh đạo ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín tổ chức. Một người lãnh đạo có tư duy cởi mở, có kỹ năng truyền thông và biết thích ứng với công nghệ sẽ giúp tổ chức chủ động hơn rất nhiều trước những thay đổi của xã hội số. Ngược lại, nếu thiếu khả năng thích ứng, tổ chức rất dễ rơi vào trạng thái bị động, lúng túng hoặc tụt lại phía sau.
Và một điểm quan trọng khác nữa: truyền thông không chỉ cần kết nối với báo chí chính thống, mà còn cần xây dựng mạng lưới cộng tác viên, tận dụng các sự kiện lớn để lồng ghép thông điệp. Mối quan hệ tốt với báo chí là một tài sản vô hình của tổ chức nhưng mạng lưới truyền thông nội bộ lại là xương sống, giá trị cốt lõi của truyền thông tổ chức.
Có thể nói, nâng cao năng lực truyền thông cho lãnh đạo và các tổ chức của người khuyết tật không còn là câu chuyện của riêng truyền thông, mà là yêu cầu của quá trình hòa nhập và phát triển. Bởi trong một xã hội vận động ngày càng nhanh, nơi thông tin trở thành sức mạnh và công nghệ đang thay đổi cách con người kết nối với nhau mỗi ngày, thì khả năng truyền thông hiệu quả cũng chính là khả năng khẳng định vị thế, tạo dựng niềm tin và mở rộng cơ hội tham gia xã hội cho người khuyết tật. Đó cũng là thông điệp xuyên suốt của toàn bộ chuyên đề này: truyền thông không chỉ là tiếng nói, mà là sức mạnh để thay đổi vị thế. Và suy cho cùng, mục tiêu lớn nhất của truyền thông không chỉ là để nhiều người biết đến hơn, mà là để người khuyết tật được nhìn nhận đầy đủ hơn, được lắng nghe nhiều hơn và được tham gia bình đẳng hơn trong mọi mặt của đời sống xã hội. Chỉ khi đó, truyền thông mới thực sự hoàn thành sứ mệnh của mình: kiến tạo sự thay đổi bền vững, từ nhận thức đến hành động, từ quyền trên giấy tờ đến quyền trong thực tế.
Lâm Tâm An
