Việc phát hiện 3 cọc gỗ có kích thước lớn với kỹ thuật chế tác đặc biệt dưới lòng sông Vân (Ninh Bình) đang mở ra những hướng nghiên cứu mới về hệ thống quân sự và giao thông của vùng đất cố đô trong lịch sử, đặc biệt là dưới thời Trần.
Trong quá trình thi công dự án nạo vét, kè chống sạt lở sông Vân (đoạn sát cầu Chà Là, phường Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình), đơn vị thi công đã phát hiện 3 cọc gỗ nằm sâu trong lớp trầm tích lòng sông.
Vị trí phát hiện 3 cọc gỗ lớn
Các cọc gỗ này có đặc điểm chung là thân cây gỗ nguyên, tiết diện hình trụ tròn, một đầu được gia công vót nhọn với chiều dài phần vót khoảng 1,10m. Các chỉ số kỹ thuật cho thấy sự thống nhất cao trong quy cách chế tác: chiều dài từ 3,76m đến 4,15m, chu vi từ 1,16m đến 1,46m.
Đáng chú ý, các cọc được cắm thẳng đứng, đầu nhọn hướng xuống và bố trí theo một sơ đồ hình học có chủ ý: tạo thành 2 hàng song song theo chiều dòng chảy, khoảng cách giữa các hàng và các cọc đều là 2m. Đặc điểm này khẳng định đây là sản phẩm do con người tạo ra với mục đích cụ thể, không phải gỗ trôi dạt tự nhiên.
Qua khảo sát bước đầu, các chuyên gia nhận thấy 3 cọc gỗ tại sông Vân có nhiều nét tương đồng với hệ thống cọc gỗ từng được phát hiện tại chợ Sa (Cẩm Lý, Bắc Ninh) – vốn thuộc không gian chiến trường Lục Đầu Giang nổi tiếng trong kháng chiến chống Nguyên – Mông lần thứ 2 và thứ 3.
Cụ thể, cả hai nhóm hiện vật đều tương đồng về:
Kỹ thuật chế tác: Vết công cụ gọt đẽo nhẵn, đồng nhất.
Hình dáng: Thân gỗ cong tự nhiên.
Vị trí địa lý: Đều được đóng tại các khu vực cửa sông chiến lược.
Sông Vân không chỉ là tuyến giao thông thủy quan trọng nối kinh đô Hoa Lư với biển qua cửa Thần Phù, mà còn là “tuyến phòng thủ cửa ngõ” Đông Nam qua các triều đại.
Vào thế kỷ XIII, hệ thống thủy lộ sông Đáy – sông Hoàng Long – sông Vân đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, vùng Trường Yên – Thiên Trường (Ninh Bình – Nam Định ngày nay) được triều Trần chọn làm địa bàn tập kết lực lượng và phản công chiến lược.
Việc đóng cọc gỗ dưới lòng sông vốn là “đặc sản” quân sự của thời Trần, tiêu biểu là trận Bạch Đằng năm 1288. Do đó, các chuyên gia nhận định khả năng cao những cọc gỗ mới phát hiện liên quan đến hoạt động quân sự hoặc công trình thủy lợi thời kỳ này.
Hiện nay, 3 cọc gỗ đã được bàn giao cho Bảo tàng tỉnh Ninh Bình để lưu giữ và nghiên cứu. Tuy nhiên, để xác định chính xác niên đại và chức năng, cần có thêm các bước giám định chuyên sâu (như phương pháp Carbon-14) và khảo cổ thực địa.
Bảo tàng tỉnh Ninh Bình đã kiến nghị chủ đầu tư dự án nạo vét sông Vân rà soát toàn bộ phạm vi thi công. Trong trường hợp tiếp tục phát hiện các dấu tích tương tự, đơn vị thi công cần tạm dừng để phối hợp xử lý theo Luật Di sản văn hóa, tránh làm biến dạng hoặc hư hỏng hiện vật quý giá của cha ông để lại.
Song Hồng
