Ngày 21/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ký ban hành Quyết định số 916/QĐ-TTg phê duyệt Kế hoạch tăng cường thực thi hiệu quả Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật (CRPD) và các khuyến nghị phù hợp của Ủy ban về quyền của người khuyết tật sau phiên đối thoại đầu tiên với Việt Nam năm 2025.
Không còn dừng ở những định hướng mang tính nguyên tắc hay các chương trình hỗ trợ đơn lẻ, Quyết định lần này cho thấy một cách tiếp cận rõ ràng hơn: chuyển từ tư duy “bảo trợ xã hội” sang bảo đảm quyền tiếp cận như khẳng định của Tổng Bí thư Tô Lâm tại buổi làm việc về tình hình thực hiện chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước đối với người khuyết tật vào chiều 3/12/2025 nhân kỷ niệm Ngày Quốc tế người khuyết tật (3/12). Quyết định quy định rõ quyền tham gia và quyền phát triển bình đẳng của người khuyết tật bằng cơ chế thực thi cụ thể, có lộ trình, có phân công trách nhiệm và có giám sát kết quả thực hiện…
Đây cũng là một trong số ít kế hoạch liên quan đến người khuyết tật được thiết kế theo hướng lượng hóa trách nhiệm quản lý nhà nước, gắn với “KPI” (chỉ số đo lường và đánh giá hiệu quả hoạt động), dữ liệu số và cơ chế phối hợp liên ngành trong bối cảnh bộ máy hành chính vừa trải qua quá trình tái cấu trúc lớn từ năm 2025.
Về lộ trình pháp lý, Quyết định yêu cầu các đơn vị bộ, ngành tiếp tục nghiên cứu, đề xuất sửa Luật Người khuyết tật 2010 tương thích, phù hợp với CRPD và các khuyến nghị của Ủy ban về quyền của người khuyết tật sau phiên đối thoại với Việt Nam năm 2025.
Báo cáo sơ bộ sẽ được hoàn thành trong năm 2026, báo cáo cuối cùng vào năm 2030, tạo cơ sở cho việc sửa đổi, bổ sung nhiều luật chuyên ngành như Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự, Luật Bảo hiểm y tế, Luật Giao thông…
Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI
Khoảng cách từ thiết kế chính sách đến thực thi trong đời sống vẫn còn lớn
Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã ban hành nhiều chính sách liên quan đến người khuyết tật, từ Luật Người khuyết tật năm 2010 (trước đó Pháp lệnh 1998) đến các chương trình trợ giúp xã hội, phục hồi chức năng, giáo dục hòa nhập, hỗ trợ sinh kế … Tuy nhiên, thực tế cho thấy khoảng cách giữa chính sách và khả năng tiếp cận của người khuyết tật vẫn còn rất lớn.
Không ít người khuyết tật hiện vẫn gặp khó khăn khi tiếp cận trường học, bệnh viện, giao thông công cộng, dịch vụ hành chính hay môi trường sống. Nhiều công trình công cộng vẫn thiếu đường dốc, thang nâng hoặc nhà vệ sinh tiếp cận. Không ít gia đình có trẻ khuyết tật vẫn phải tự xoay xở trong quá trình can thiệp sớm, phục hồi chức năng hoặc tìm môi trường học phù hợp.
Ở một số địa phương, việc xác nhận mức độ khuyết tật còn kéo dài; dữ liệu thiếu đồng bộ; việc phối hợp giữa các ngành chưa thực sự hiệu quả. Có những chính sách tồn tại trên giấy khá đầy đủ nhưng người khuyết tật vẫn khó tiếp cận trong thực tế. Với nhiều người khuyết tật, việc tự đi vào trụ sở ủy ban xã hay lên một chuyến xe buýt vẫn là trở ngại mỗi ngày.
Chính vì vậy, điểm đáng chú ý nhất của Quyết định 916/QĐ-TTg không nằm ở số lượng nhiệm vụ được giao, mà ở sự thay đổi cách tiếp cận/khẳng định: người khuyết tật không còn chỉ được nhìn như đối tượng cần hỗ trợ, mà là chủ thể có quyền được tiếp cận bình đẳng, được tham gia và được tạo điều kiện phát triển như mọi công dân khác.
Nói cách khác, trọng tâm đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi từ “hỗ trợ” sang “bảo đảm quyền”.
Bộ máy thay đổi, trách nhiệm cũng thay đổi
Một điểm rất đáng chú ý của Quyết định lần này là việc phân công nhiệm vụ được thiết kế phù hợp với cơ cấu tổ chức mới của Chính phủ sau quá trình sắp xếp bộ máy năm 2025.
Sau khi Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội giải thể/sáp nhập, các nhiệm vụ liên quan được chuyển sang Bộ Nội vụ và Bộ Y tế. Và trong Quyết định 916, Bộ Y tế được xác định là cơ quan đầu mối chủ trì chung việc triển khai thực hiện Công ước CRPD và các khuyến nghị quốc tế liên quan.
Không chỉ giữ vai trò điều phối, Bộ Y tế còn trực tiếp phụ trách nhiều nhóm nhiệm vụ trọng tâm như phục hồi chức năng, trợ giúp xã hội, chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm y tế, bảo vệ trẻ em khuyết tật, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và hệ thống báo cáo thực hiện Công ước.
Điều này cho thấy công tác người khuyết tật trong giai đoạn tới sẽ không còn được nhìn chủ yếu dưới góc độ trợ cấp hay an sinh, mà gắn chặt hơn với quyền tiếp cận dịch vụ y tế, phục hồi chức năng, dữ liệu sức khỏe, chăm sóc cộng đồng và chất lượng sống.
Trong khi đó, Bộ Nội vụ sẽ đảm nhận các nội dung liên quan đến việc làm, đào tạo nghề, chống phân biệt đối xử trong tuyển dụng và hỗ trợ sinh kế cho người khuyết tật. Các bộ, ngành khác cũng được giao nhiệm vụ cụ thể, có mốc thời gian rõ ràng thay vì chỉ dừng ở cơ chế phối hợp chung như trước đây.
Không thể chỉ dừng ở báo cáo hành chính
Một trong những điểm mới đáng chú ý khác của Quyết định 916/QĐ-TTg là yêu cầu xây dựng hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả thực hiện công tác người khuyết tật theo hướng định lượng.
Thay vì chỉ dựa vào báo cáo hành chính, hệ thống tiêu chí lần này đo trực tiếp chất lượng cuộc sống của người khuyết tật. Đó là tỷ lệ tiếp cận y tế, giáo dục hòa nhập, việc làm, bảo hiểm y tế. Là thời gian xử lý thủ tục hành chính, mức độ hài lòng khi dùng dịch vụ, và khả năng tiếp cận công trình công cộng. Những chỉ số cụ thể thay cho báo cáo chung chung trước đây.
Đây là bước chuyển quan trọng bởi lâu nay, nhiều chương trình về người khuyết tật vẫn nặng về thống kê đầu việc, trong khi tác động thực tế đến đời sống người dân lại khó được đo lường đầy đủ.
Cùng với đó, Chính phủ cũng yêu cầu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về người khuyết tật, kết nối với mã định danh cá nhân và hệ thống bảo hiểm y tế nhằm phục vụ hoạch định chính sách, giám sát và quản lý đồng bộ.
Nếu triển khai hiệu quả, hệ thống này sẽ góp phần hạn chế tình trạng dữ liệu phân tán, chồng chéo giữa các ngành và địa phương – một thực trạng đã tồn tại trong nhiều năm qua.
Đáng chú ý, Quyết định cũng giao nghiên cứu xây dựng “Chỉ số về quyền của người khuyết tật Việt Nam” nhằm tạo công cụ đánh giá tổng thể mức độ tiếp cận, hòa nhập và thực thi quyền của người khuyết tật trên phạm vi toàn quốc.
Bên cạnh các cơ chế giám sát, Quyết định cũng đưa ra những chính sách miễn giảm cụ thể, mang lại lợi ích thiết thực cho người khuyết tật. 100% người khuyết tật đặc biệt nặng và nặng sẽ được miễn, giảm giá vé khi sử dụng giao thông công cộng, cũng như khi tham gia các dịch vụ văn hóa, thể thao, du lịch. Cùng với đó, thủ tục khám chữa bệnh bảo hiểm y tế được cắt giảm, đơn giản hóa, hướng tới lộ trình miễn viện phí theo Nghị quyết 72 của Bộ Chính trị.
Trách nhiệm trải rộng tới các bộ ngành
Một thay đổi quan trọng khác là trách nhiệm về người khuyết tật được trải rộng tới hầu hết các bộ, ngành thay vì tập trung vào một cơ quan như trước đây.
Bộ Giáo dục và Đào tạo được giao hoàn thiện chính sách giáo dục hòa nhập; tăng cường phát hiện sớm, can thiệp sớm đối với trẻ khuyết tật; mở rộng đào tạo giáo viên và chuyên gia hỗ trợ giáo dục hòa nhập; nghiên cứu xây dựng đơn vị giáo dục đặc biệt cấp quốc gia.
Bộ Xây dựng có trách nhiệm rà soát quy chuẩn kỹ thuật để bảo đảm các công trình công cộng mới xây dựng phải đáp ứng yêu cầu tiếp cận đối với người khuyết tật.
Bộ Khoa học và Công nghệ được giao thúc đẩy tiêu chuẩn tiếp cận số, bảo đảm cổng thông tin điện tử và dịch vụ công trực tuyến đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về tiếp cận.
Bộ Công an nghiên cứu hoàn thiện các quy định liên quan đến cư trú, xuất nhập cảnh, giấy phép lái xe và bảo vệ người khuyết tật trước nguy cơ bị xâm hại, lạm dụng.
Trong khi đó, các nội dung liên quan đến văn hóa, thể thao, thư viện, du lịch tiếp cận, cảnh báo thiên tai hay truyền hình có phụ đề và ngôn ngữ ký hiệu… cũng đều được đưa vào kế hoạch với yêu cầu khá cụ thể.
Đáng chú ý, Đài Truyền hình Việt Nam được yêu cầu tăng cường phụ đề và ngôn ngữ ký hiệu cho các chương trình thời sự phục vụ người khuyết tật nghe nói và trong Quyết định 916 quy định rõ ràng đặc biệt nhấn mạnh thời gian thời sự 19h hàng ngày. Đây cũng là nội dung mà Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam và các tổ chức người khuyết tật đã kiến nghị trong thời gian dài.
Quyết định cũng yêu cầu kiện toàn Ủy ban Quốc gia về người khuyết tật Việt Nam và duy trì Ban Công tác về người khuyết tật tại các địa phương nhằm tăng tính điều phối liên ngành, giám sát thực hiện và xử lý các vấn đề phát sinh từ cơ sở.
Đây được xem là mắt xích quan trọng bởi thực tế hiện nay, nhiều chính sách về người khuyết tật gặp khó không phải ở chủ trương, mà ở khâu phối hợp và triển khai tại cấp cơ sở.
Bên cạnh việc chủ động thực hiện các cam kết quốc tế, Kế hoạch cũng khuyến khích tiếp nhận hỗ trợ kỹ thuật từ các quốc gia thành viên CRPD và các tổ chức Liên Hợp Quốc, tập trung vào đào tạo, chuyển giao công nghệ hỗ trợ và xây dựng năng lực cho cán bộ địa phương, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện Tuyên bố Jakarta về Thập kỷ người khuyết tật châu Á – Thái Bình Dương (2023-2032) và Chiến lược Incheon.
Điểm nghẽn vẫn nằm ở cấp cơ sở
Dù Quyết định được đánh giá có nhiều bước tiến, song thách thức lớn nhất vẫn nằm ở khâu thực thi. Theo đánh giá của một cán bộ công tác xã hội tại địa phương, khó khăn hiện nay không nằm ở việc thiếu chủ trương, mà ở năng lực triển khai, nguồn lực ngân sách và nhận thức chưa đồng đều giữa các địa phương.
Ở nhiều nơi, việc xác định mức độ khuyết tật vẫn còn chậm; công trình công cộng chưa bảo đảm tiếp cận; cán bộ cơ sở chưa được đào tạo đầy đủ kỹ năng hỗ trợ người khuyết tật; kinh phí dành cho các hoạt động hỗ trợ còn hạn chế. Không ít người khuyết tật hiện vẫn phải tự thích nghi với môi trường sống thiếu tiếp cận thay vì xã hội chủ động thay đổi để phù hợp với họ.
Một điểm đáng chú ý khác là Kế hoạch yêu cầu các bộ, ngành, địa phương phải bố trí ngân sách riêng cho các hoạt động liên quan đến người khuyết tật thay vì chỉ lồng ghép chung như trước đây. Đây được xem là yếu tố quan trọng quyết định tính khả thi của chính sách.
Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Cộng đồng (ACDC), nhận định: “Quyết định 916/QĐ-TTg là bước tiến quan trọng trong cách tiếp cận chính sách đối với người khuyết tật”. Theo bà Lan Anh, lần đầu tiên một kế hoạch được xây dựng theo hướng lượng hóa trách nhiệm, có lộ trình cụ thể đến từng giai đoạn, đồng thời gắn với yêu cầu giám sát và đánh giá kết quả thực hiện. Bà cũng cho rằng những nội dung như yêu cầu công trình công cộng bảo đảm tiếp cận, chính sách miễn giảm giá vé giao thông công cộng hay việc tăng cường tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục… là những vấn đề rất thiết thực đối với người khuyết tật trong đời sống hằng ngày.
“Tuy nhiên, điều quan trọng nhất vẫn là làm sao để các chính sách này đi được đến cấp xã, phường và được thực hiện thực chất trong đời sống. Người khuyết tật không cần những khẩu hiệu mang tính hình thức, mà cần môi trường sống thực sự tiếp cận và bình đẳng hơn”, bà Lan Anh chia sẻ.
“Không ai bị bỏ lại phía sau” phải được đo bằng thực tế
Việc Thủ tướng ban hành Quyết định 916/QĐ-TTg không chỉ mang ý nghĩa thực hiện nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam với Công ước CRPD, mà còn cho thấy yêu cầu ngày càng rõ ràng về trách nhiệm của từng cơ quan quản lý trong bảo đảm quyền con người, quyền tiếp cận và cơ hội phát triển bình đẳng của người khuyết tật.
Ngoài Báo cáo quốc gia định kỳ lần thứ hai vào năm 2033, Kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu xây dựng báo cáo giữa kỳ nhằm cập nhật tiến độ thực hiện các khuyến nghị của Liên Hợp Quốc, qua đó tăng tính giám sát và trách nhiệm giải trình trong quá trình thực thi Công ước. Bộ Ngoại giao được giao phối hợp trong công tác đối ngoại, tham gia xây dựng và bảo vệ Báo cáo quốc gia trước Ủy ban về quyền của người khuyết tật của Liên Hợp Quốc.
Lần đầu tiên, một kế hoạch về người khuyết tật được thiết kế theo hướng có lộ trình dài hạn, “có KPI”, có dữ liệu số và có cơ chế giám sát trách nhiệm cụ thể đối với từng bộ, ngành, địa phương.
Tuy nhiên, hiệu quả cuối cùng vẫn sẽ phụ thuộc vào việc các chính sách đó có đi được đến từng xã, phường, từng trường học, bệnh viện, bến xe, cơ quan công quyền hay không.
Bởi với người khuyết tật, quyền bình đẳng không nằm trong khẩu hiệu, mà được đo bằng khả năng họ có thể thực sự sống độc lập, tiếp cận thuận lợi và tham gia đầy đủ vào đời sống xã hội như mọi công dân khác.
Tâm Lâm An
