Giữa những chuyển động tích cực của xã hội trong thúc đẩy bình đẳng giới và bảo đảm quyền của người khuyết tật, vẫn còn một nhóm phụ nữ đang phải đối diện với nhiều rào cản đặc thù. Đó là những rào cản đến từ định kiến xã hội, hạn chế về cơ hội và cả những khoảng trống trong chính sách. Phụ nữ khuyết tật, với “hai lần yếu thế” từ yếu tố giới và khuyết tật, vẫn đang nỗ lực tìm kiếm cơ hội để khẳng định vai trò của mình trong gia đình và cộng đồng. Loạt bài “Phụ nữ khuyết tật: Vượt qua những rào cản vô hình” hy vọng góp phần phản ánh thêm những thực trạng, những khoảng lặng phía sau cuộc sống của nhóm phụ nữ đặc thù này, đồng thời gợi mở những giải pháp nhằm thúc đẩy bình đẳng giới theo hướng thực chất và bao trùm hơn.
Kỳ 1: “Hai lần yếu thế” trong xã hội (https://donghanhviet.vn/phu-nu-khuyet-tat-vuot-qua-nhung-rao-can-vo-hinh/)
Kỳ 2: Những bức tường im lặng (https://donghanhviet.vn/phu-nu-khuyet-tat-vuot-qua-nhung-rao-can-vo-hinh-2/)
Kỳ 3: Khoảng trống giữa chính sách và thực tế (https://donghanhviet.vn/phu-nu-khuyet-tat-vuot-qua-nhung-rao-can-vo-hinh-3/)
Kỳ 4: Khi những rào cản dần được tháo gỡ (https://donghanhviet.vn/phu-nu-khuyet-tat-vuot-qua-nhung-rao-can-vo-hinh-4/)
Kỳ 5: Phụ nữ khuyết tật trong kỷ nguyên số – Cơ hội và thách thức
Khi thế giới bước vào kỷ nguyên số với những thay đổi chưa từng có, câu chuyện về phụ nữ khuyết tật cũng cần được nhìn nhận trong một bối cảnh mới. Chuyển đổi số, với những tiện ích và cơ hội mà nó mang lại, liệu có thực sự đến được với những người phụ nữ vốn đã phải đối diện với quá nhiều rào cản? Hay nó lại vô tình tạo ra một khoảng cách mới, một dạng “bất bình đẳng số” khiến họ càng bị bỏ lại phía xa hơn?
Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI
Cơ hội mở ra từ không gian số
Không thể phủ nhận rằng chuyển đổi số đang mở ra những cánh cửa chưa từng có cho phụ nữ khuyết tật. Với những người từng bị giới hạn bởi khả năng di chuyển, khoảng cách địa lý hay những rào cản trong giao tiếp trực tiếp, không gian số chính là một vùng đất mới đầy hứa hẹn.
Trong lĩnh vực học tập, các khóa học trực tuyến miễn phí hay chương trình đào tạo từ xa đã giúp nhiều phụ nữ khuyết tật tiếp cận tri thức mà trước đây họ khó có thể với tới. Chỉ cần một chiếc điện thoại thông minh có kết nối internet, một người phụ nữ khuyết tật vận động ở vùng sâu vùng xa vẫn có thể tham gia các khóa học kỹ năng, học ngoại ngữ hay tìm hiểu về pháp luật, kiến thức xã hội.
Về việc làm, không gian mạng đã tạo ra vô số cơ hội mới. Phụ nữ khuyết tật có thể làm việc từ xa với các công việc như cộng tác viên nội dung, thiết kế đồ họa, lập trình, dịch thuật, hay kinh doanh online ngay tại chính ngôi nhà của mình. Nhiều chị em đã thoát khỏi cảnh phụ thuộc kinh tế, tự tạo thu nhập và khẳng định giá trị bản thân nhờ bán hàng trên mạng xã hội, tham gia các sàn thương mại điện tử.
Chuyển đổi số còn giúp phụ nữ khuyết tật tiếp cận thông tin một cách dễ dàng hơn. Những kiến thức về pháp luật, chăm sóc sức khỏe, dịch vụ xã hội hay các chính sách hỗ trợ giờ đây có thể tìm thấy trên các cổng thông tin điện tử, trang web của các cơ quan chức năng. Quan trọng hơn, họ có thể tìm đến sự trợ giúp, tư vấn từ xa mà không cần phải di chuyển – một rào cản lớn với không ít người.
Nhưng những rào cản vẫn còn đó
Tuy nhiên, giữa những cơ hội ấy, phụ nữ khuyết tật vẫn phải đối diện với không ít rào cản trong hành trình bước vào thế giới số. Và nếu những rào cản này không được tháo gỡ, khoảng cách giữa họ và phần còn lại của xã hội có thể càng ngày càng lớn.
Rào cản đầu tiên và cơ bản nhất chính là kỹ năng công nghệ. Nhiều phụ nữ khuyết tật, đặc biệt là những người lớn tuổi, những người sống ở vùng nông thôn, chưa từng được tiếp xúc với máy tính hay điện thoại thông minh. Họ không biết cách sử dụng internet, không biết tạo tài khoản email, không biết tìm kiếm thông tin. Với họ, thế giới số vẫn là một ẩn số xa lạ.
Tiếp đến là chi phí thiết bị và kết nối. Một chiếc điện thoại thông minh hay một máy tính, cùng với gói cước internet, vẫn là những khoản chi không nhỏ đối với nhiều phụ nữ khuyết tật, nhất là khi họ chưa có việc làm ổn định hoặc phải phụ thuộc vào gia đình. Một bộ phận không nhỏ phụ nữ khuyết tật có thu nhập thấp, thậm chí không có thu nhập, nên việc tự trang bị thiết bị công nghệ là điều gần như không thể. Điều này càng khiến họ bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng số.
Tâm lý e ngại cũng là một rào cản đáng kể. Không ít phụ nữ khuyết tật tự ti, ngại học hỏi, sợ làm sai, sợ bị người khác cười chê. Họ cần được động viên, khích lệ và đồng hành để vượt qua những rào cản tâm lý ấy.
Và cuối cùng, một rào cản mang tính hệ thống, đó là sự thiếu vắng các nội dung số được thiết kế phù hợp. Có bao nhiêu trang web, ứng dụng được xây dựng với tiêu chuẩn tiếp cận cho người khiếm thị? Có bao nhiêu video có phụ đề cho người khiếm thính? Có bao nhiêu tài liệu được chuyển sang chữ nổi điện tử? Câu trả lời là chưa nhiều. Và điều đó vô tình đã đẩy phụ nữ khuyết tật ra bên lề của cuộc cách mạng số.
Ảnh minh họa có sự hỗ trợ của AI
Những nguy cơ luôn rình rập trên không gian mạng
Bước vào thế giới số, phụ nữ khuyết tật không chỉ đối diện với những rào cản về kỹ năng và chi phí, mà còn phải đối mặt với những nguy cơ tiềm ẩn không kém phần nguy hiểm.
Trên mạng xã hội, họ có thể trở thành mục tiêu của những lời miệt thị ngoại hình/body shaming, những bình luận ác ý thậm chí đôi khi là sự hiểu nhầm từ những vô tư, sự trêu đùa tưởng chừng vô hại. Vốn đã mang sẵn mặc cảm, những tổn thương ấy càng khiến họ thêm thu mình, sợ hãi khi xuất hiện trước đám đông, dù là trên không gian ảo.
Các chiêu trò lừa đảo trực tuyến cũng là một hiểm họa. Phụ nữ khuyết tật, nhất là những người mới làm quen với công nghệ, dễ trở thành nạn nhân của các vụ lừa đảo qua mạng: mời chào việc nhẹ lương cao, vay tiền online lãi suất thấp, hay những tin nhắn giả danh cơ quan chức năng… nguy hiểm hơn đó là dễ rơi vào nguy cơ bị mua bán. Không ít người đã mất trắng số tiền ít ỏi mình có chỉ vì thiếu kỹ năng nhận diện lừa đảo.
Rủi ro về an toàn thông tin cá nhân cũng là vấn đề lớn. Nhiều phụ nữ khuyết tật chưa biết cách đặt mật khẩu mạnh, chưa biết bảo vệ tài khoản khỏi bị đánh cắp, chưa biết cách nhận diện các đường link độc hại. Họ vô tình để lộ thông tin cá nhân, thậm chí là ảnh nhạy cảm, tạo cơ hội cho kẻ xấu lợi dụng, tống tiền.
Vì thế, bên cạnh việc trang bị kỹ năng sử dụng công nghệ, phụ nữ khuyết tật còn cần được trang bị kỹ năng tự bảo vệ trên không gian mạng. Đó là cách để họ không chỉ hòa nhập, mà còn hòa nhập một cách an toàn.
Giải pháp nào để không ai bị bỏ lại phía sau và vai trò của các bên
Để chuyển đổi số thực sự mang lại lợi ích cho phụ nữ khuyết tật, cần có sự chung tay của nhiều bên.
Trước hết, cần có những chương trình đào tạo kỹ năng số được thiết kế riêng cho phụ nữ khuyết tật. Không thể dạy người khiếm thị và người khiếm thính theo cùng một cách. Không thể áp dụng một giáo trình chung cho người khuyết tật vận động và người khuyết tật trí tuệ. Sự linh hoạt, sáng tạo và thấu hiểu là yếu tố then chốt. Đặc biệt, cần lồng ghép nội dung về an toàn mạng, kỹ năng nhận diện lừa đảo, cách bảo vệ thông tin cá nhân vào các chương trình đào tạo.
Bên cạnh đó, cần có chính sách hỗ trợ trang bị thiết bị và kết nối. Có thể là chương trình tặng máy tính, điện thoại thông minh cho phụ nữ khuyết tật có hoàn cảnh khó khăn, hoặc các gói cước internet ưu đãi dành riêng cho người khuyết tật. Nhà nước và các tổ chức xã hội cần vào cuộc để thu hẹp khoảng cách số ngay từ hạ tầng cơ bản.
Theo kết quả Điều tra người khuyết tật năm 2023, tỷ lệ người khuyết tật có truy cập internet đã tăng từ 6,7% năm 2016 lên 33,6% năm 2023. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng cách lớn giữa người khuyết tật và người không khuyết tật (83,7%). Đặc biệt, tỷ lệ người khuyết tật có điện thoại di động là 53,7%, trong khi ở người không khuyết tật là 89,2%. Sự chênh lệch này cho thấy cần có những chính sách hỗ trợ mạnh mẽ hơn để thu hẹp khoảng cách số.
Một giải pháp quan trọng không kém là khuyến khích các nền tảng số thiết kế theo tiêu chuẩn tiếp cận. Các cơ quan nhà nước, tổ chức, doanh nghiệp khi xây dựng website, ứng dụng cần tuân thủ các nguyên tắc về “web accessibility”, đảm bảo rằng người khuyết tật có thể dễ dàng sử dụng. Điều này không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là cách để mở rộng đối tượng người dùng.
Đặc biệt, cần phát triển các ứng dụng chuyên biệt phục vụ nhu cầu của phụ nữ khuyết tật. Một ứng dụng tố cáo bạo lực với giao diện đơn giản, có tính năng gọi điện khẩn cấp, nhắn tin ẩn danh, có hỗ trợ giọng nói cho người khiếm thị. Một ứng dụng tư vấn pháp lý với kho dữ liệu dễ tra cứu, có video hướng dẫn bằng ngôn ngữ ký hiệu. Một ứng dụng kết nối việc làm cho phép người dùng tìm kiếm công việc phù hợp với dạng khuyết tật của mình. Đó không phải là những điều quá xa vời.
Bên cạnh đó, các nền tảng xuyên biên giới như Facebook, Google, TikTok cũng cần nâng cao trách nhiệm trong việc kiểm duyệt, gỡ bỏ nội dung bạo lực, xâm hại, lừa đảo, đặc biệt là các nội dung nhắm vào phụ nữ khuyết tật. Việc hợp tác giữa cơ quan quản lý nhà nước và các nền tảng số đã có những bước tiến tích cực, nhưng cần tiếp tục được tăng cường để bảo vệ người dùng dễ bị tổn thương.
Theo bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về người khuyết tật Việt Nam chia sẻ: “Chuyển đổi số mở ra những cơ hội chưa từng có cho phụ nữ khuyết tật. Đã có nhiều chương trình, hoạt động được các tổ chức của/vì người khuyết tật triển khai như các lớp tập huấn bán hàng online, kỹ năng sử dụng mạng xã hội, và đặc biệt là vấn đề an toàn khi sử dụng dụng cong nghệ – một nội dung vô cùng cần thiết để chị em tự bảo vệ mình. Công nghệ không chỉ giúp họ có thu nhập, mà còn giúp họ kết nối, học hỏi và khẳng định vị thế. Điều quan trọng là phải có những chương trình được thiết kế phù hợp với từng dạng khuyết tật, để không ai bị bỏ lại phía sau.”
Trong bối cảnh chuyển đổi số quốc gia, các tổ chức Hội đã bắt đầu chú trọng ứng dụng công nghệ thông tin trong hỗ trợ phụ nữ khuyết tật. Một số địa phương đã triển khai quản lý hội viên trên phần mềm, tổ chức sinh hoạt trực tuyến, tập huấn kỹ năng số qua nền tảng trực tuyến. Đây là hướng đi cần được nhân rộng, bởi công nghệ số, nếu được thiết kế phù hợp, sẽ là công cụ đắc lực giúp phụ nữ khuyết tật vượt qua rào cản địa lý và di chuyển.
Song song với các giải pháp công nghệ, phong trào “bình dân học vụ số” đang được triển khai rộng khắp cả nước, với mạng lưới hơn 74.000 Tổ công nghệ số cộng đồng tại các thôn, bản, tổ dân phố. Mỗi tổ có từ 4 đến 9 thành viên là những người trẻ, cán bộ địa phương, được đào tạo để hướng dẫn, hỗ trợ người dân sử dụng điện thoại thông minh, các dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt và các nền tảng số cơ bản. Đối với phụ nữ khuyết tật, đây là cơ hội để tiếp cận công nghệ ngay tại cộng đồng, với sự đồng hành của chính những người xung quanh, phù hợp với đặc điểm và nhu cầu riêng. Việc nhân rộng mô hình “bình dân học vụ số” có lồng ghép nội dung tiếp cận cho người khuyết tật sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách số một cách bền vững.
Để làm được những điều đó, không thể thiếu vai trò của Nhà nước trong việc hoàn thiện chính sách, đầu tư hạ tầng số và lồng ghép vấn đề khuyết tật vào các chương trình chuyển đổi số quốc gia. Cần có những ưu đãi, khuyến khích để các doanh nghiệp tham gia phát triển sản phẩm công nghệ hỗ trợ người khuyết tật.
Các doanh nghiệp công nghệ cần nhìn thấy cơ hội kinh doanh từ phân khúc thị trường đặc thù này, đồng thời thực hiện trách nhiệm xã hội khi phát triển những sản phẩm có tính tiếp cận cao.
Ở cấp chính sách, các Chương trình mục tiêu quốc gia như Chương trình giảm nghèo bền vững, Chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi đã có những dự án, nội dung hỗ trợ trực tiếp cho phụ nữ khuyết tật, đặc biệt là hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề và nâng cao năng lực số. Việc lồng ghép vấn đề giới và khuyết tật vào các chương trình này là một hướng đi đúng, cần được tiếp tục đẩy mạnh.
Các tổ chức xã hội, hội nhóm của người khuyết tật đóng vai trò cầu nối quan trọng, vừa đào tạo, vừa kết nối, vừa phản ánh tiếng nói, nhu cầu của phụ nữ khuyết tật đến với các cơ quan chức năng và doanh nghiệp.
Và cuối cùng, chính bản thân phụ nữ khuyết tật cần chủ động học hỏi, vượt qua tâm lý e ngại để nắm bắt cơ hội từ chuyển đổi số. Bởi lẽ, không ai có thể giúp họ bằng chính họ.
Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện về công nghệ. Đó còn là câu chuyện về công bằng, về cơ hội và về việc không ai bị bỏ lại phía sau. Với phụ nữ khuyết tật, bước vào thế giới số là bước vào một hành trình mới, nơi những rào cản vô hình có thể dần được tháo gỡ, nơi họ có thể tìm thấy tiếng nói, tìm thấy cơ hội và tìm thấy chính mình. Nhưng hành trình ấy chỉ thực sự an toàn và bền vững khi họ được trang bị đầy đủ kỹ năng, được hỗ trợ về thiết bị và được bảo vệ trước những rủi ro trên không gian mạng.
Và khi những cánh cửa số rộng mở cho tất cả mọi người, với tất cả sự an toàn và bình đẳng, chúng ta mới có thể tự hào rằng mình đang xây dựng một xã hội thực sự bao trùm và nhân văn.
Tuệ Lâm – Tuệ An
