Một con dốc đúng độ, một chiếc xe buýt có chỗ cho xe lăn, một cây gậy đủ tốt để người khiếm thị tự tìm đường… Những điều tưởng như rất nhỏ ấy lại có thể quyết định một người khuyết tật có thể tự mình đi học, đi làm hay bước ra khỏi nhà hay không. Những nhu cầu rất đời thường ấy nay tiếp tục được đặt trong Kế hoạch tổng thể triển khai Chương trình trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026-2030 vừa được Bộ Y tế ban hành tại Quyết định số 2559/QĐ-BYT ngày 11/8/2026.
Điểm đáng chú ý của kế hoạch là cách tiếp cận được đặt ra theo hướng chuyển từ “y tế – chăm sóc” sang “xã hội – hòa nhập”, hướng tới giảm định kiến, giảm bất bình đẳng, mở rộng cơ hội để người khuyết tật có thể tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội.
Từ một bậc thềm đến một cánh cửa
Với người đi lại bình thường, một bậc tam cấp trước cửa cơ quan, bệnh viện hay trường học có thể chẳng đáng để ý. Nhưng với người sử dụng xe lăn, đó có thể là cánh cửa đóng lại.
Ảnh được tạo bởi AI
Kế hoạch đặt mục tiêu đến năm 2030, 100% công trình xây dựng mới bảo đảm điều kiện tiếp cận đối với người khuyết tật; 50% công trình cũ được cải tạo, nâng cấp các hạng mục tiếp cận. Đó là những nơi rất quen thuộc trong đời sống như trụ sở cơ quan nhà nước, nhà ga, bến xe, cơ sở khám chữa bệnh, trường học, công trình văn hóa, thể thao và nhà chung cư.
Trong giao thông, kế hoạch hướng tới việc có 50% người khuyết tật có nhu cầu tham gia giao thông được sử dụng phương tiện bảo đảm quy chuẩn kỹ thuật về giao thông tiếp cận hoặc dịch vụ trợ giúp tương đương.
Những mục tiêu ấy nếu đi vào thực tế sẽ không chỉ làm thay đổi một công trình hay một tuyến xe. Với một người khuyết tật, nó có thể là sự khác biệt giữa việc phải nhờ người thân đưa đi và khả năng tự mình đến nơi cần đến.
Kế hoạch cũng đặt vấn đề xây dựng các tuyến giao thông mẫu, nhân rộng xe vận tải hành khách công cộng để người khuyết tật có thể tham gia giao thông và tăng cường kiểm tra việc thực hiện các quy định về giao thông tiếp cận.
Không chỉ có chiếc xe lăn, cây gậy
Một trong những nội dung gần với cuộc sống người khuyết tật là hỗ trợ sống độc lập và hòa nhập cộng đồng.
Kế hoạch đề cập đến việc vận động nguồn lực hỗ trợ xe lăn, xe lắc, khung tập đi, gậy, máy trợ thính, chân giả, tay giả và những thiết bị cần thiết khác. Cùng với đó là hướng dẫn người khuyết tật và gia đình cách lựa chọn, sử dụng, bảo quản các thiết bị này.
Ảnh được tạo bởi AI
Đáng chú ý, Bộ Y tế dự kiến nghiên cứu xây dựng mô hình “cây gậy trắng” chỉ dẫn thông minh cho người khiếm thị và mô hình sống độc lập, gắn với việc tiếp cận chính sách, học nghề, việc làm và hỗ trợ sinh kế.
Một chiếc xe lăn có thể giúp một người đi lại. Một cây gậy có thể giúp một người khiếm thị tìm đường. Nhưng điều người khuyết tật cần nhiều hơn thế là có thể tự quyết định mình sẽ đi đâu, làm gì và sống như thế nào.
Có nghề, có việc làm, có thu nhập
Kế hoạch đặt mục tiêu hỗ trợ đào tạo nghề cho 300.000 người khuyết tật có nhu cầu và đủ điều kiện. Đặc biệt, việc đào tạo được định hướng linh hoạt về thời gian, địa điểm, tiến độ, có thể thực hiện thông qua cơ sở đào tạo nghề, doanh nghiệp, tổ chức của người khuyết tật hoặc cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ.
Cùng với đó, 100% người khuyết tật có nhu cầu và đủ điều kiện được hướng dẫn, hỗ trợ vay vốn ưu đãi để tự tạo việc làm, khởi nghiệp hoặc phát triển sản xuất.
Đây là một điểm có ý nghĩa bởi sự hỗ trợ sẽ không chỉ dừng ở một khoản trợ cấp hay một món quà. Một nghề phù hợp, một công việc ổn định hay một khoản vốn đúng lúc có thể giúp một người khuyết tật tự lo được cuộc sống của mình, bớt phụ thuộc vào gia đình.
Kế hoạch cũng dành sự quan tâm đến thanh niên khuyết tật khởi nghiệp, phụ nữ khuyết tật và các doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh sử dụng nhiều lao động là người khuyết tật trong tiếp cận nguồn vốn tín dụng chính sách.
Một đứa trẻ được đến trường
Trong giáo dục, mục tiêu đến năm 2030 là 90% trẻ khuyết tật ở độ tuổi mầm non và phổ thông được tiếp cận giáo dục. Kế hoạch đồng thời đặt ra việc phát triển học liệu phù hợp với nhu cầu đa dạng của trẻ khuyết tật, đưa giáo dục hòa nhập vào chương trình đào tạo giáo viên và tập huấn cho giáo viên, cán bộ quản lý, nhân viên hỗ trợ.
Ảnh được tạo bởi AI
Đằng sau một chỉ tiêu 90% là những đứa trẻ cụ thể. Có em cần một bộ học liệu khác với bạn bè. Có em cần một giáo viên biết cách hỗ trợ. Có em chỉ cần nhà trường có thêm một chút kiên nhẫn để không bị bỏ lại phía sau.
Kế hoạch cũng tính đến các mô hình giáo dục khác nhau, từ giáo dục tại cơ sở giáo dục, tại gia đình, cộng đồng đến giáo dục từ xa, phù hợp với nhu cầu của từng nhóm người khuyết tật.
Để thông tin không trở thành một rào cản khác
Một nội dung tưởng như thuộc về kỹ thuật nhưng thực tế lại rất gần với đời sống là khả năng tiếp cận thông tin.
Kế hoạch yêu cầu phát triển các sản phẩm truyền thông sử dụng ngôn ngữ ký hiệu, phụ đề, chữ nổi Braille hoặc những định dạng kỹ thuật số dễ truy cập, dễ đọc, dễ hiểu, nhằm để người khuyết tật ở các dạng khác nhau có thể tiếp nhận thông tin.
Khi một thông báo không có phụ đề, một trang thông tin không thể đọc bằng phần mềm hỗ trợ, hay một tài liệu không có định dạng phù hợp, người khuyết tật có thể bị đứng ngoài một thông tin mà những người khác dễ dàng tiếp cận.
Vì vậy, tiếp cận thông tin cũng là một phần của hòa nhập.
Nhìn tổng thể, Kế hoạch trợ giúp người khuyết tật giai đoạn 2026-2030 đặt ra nhiều mục tiêu trong y tế, giáo dục, việc làm, giao thông, công trình xây dựng, công nghệ thông tin, trợ giúp pháp lý, văn hóa, thể thao và đời sống.
Nhưng sau những con số và mục tiêu ấy vẫn là những mong muốn rất bình thường: một đứa trẻ được đến trường; một người có việc làm; một người ngồi xe lăn có thể tự vào một tòa nhà; một người khiếm thị có thể tự đi trên đường; một phụ nữ khuyết tật có thêm cơ hội học nghề, làm việc và tham gia xã hội.
Trợ giúp, suy cho cùng, không phải để người khuyết tật mãi cần người khác giúp đỡ. Điều quan trọng hơn là tạo ra những điều kiện để họ có thể tự đứng trên đôi chân của mình, theo đúng nghĩa mà mỗi người có thể làm được.
PV
