Nhìn lại 39 năm qua, Kinh tế Việt Nam tăng trưởng mạnh, quy mô nền kinh tế tính theo GDP tăng ấn tượng, từ một nước kém phát triển trở thành nước có thu nhập trung bình, Việt Nam đã mở cửa làm ăn giao thương với các nước trên thế giới; nâng vị thế cả về kinh tế – chính trị lên tầm cao mới, là đối tác chiến lược toàn diện với nhiều quốc gia, đặc biệt với các quốc gia mạnh số 1 số 2 thế giới. Mô hình của Việt Nam được nhắc tới trong nhiều Diễn đàn toàn cầu về mô hình mẫu cho nhiều quốc gia khác: đó là kinh tế thị trường định hướng Xã hội Chủ nghĩa.
Kinh tế Việt Nam “chạm ngưỡng Tăng trưởng giới hạn” hay chưa?
Nền kinh tế chúng ta hiện nay có nhiều điểm sáng như: Công nghiệp chế biến chế tạo đang lấy lại động lực, Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu 2025 tăng khoảng 18% so với 2024; Xuất khẩu nông lâm thuỷ sản tăng so với năm trước; Hạ tầng cải thiện rõ rệt. Công nghệ có những biến chuyển vượt bậc…
Tuy nhiên chúng ta vẫn còn rất nhiều thách thức trước mắt cần vượt qua để vượt khỏi “bẫy thu nhập”:
Cơ sở hạ tầng và năng lượng chưa đáp ứng yêu cầu phát triển cụ thể năng lượng điện phục vụ công nghiệp thiếu; Giải phóng mặt bằng cho giao thông, đô thị vô cùng khó khăn phức tạp;
Nhân sự: Thiếu nhân sự cao cấp, thiếu thợ tay nghề cao, dư thừa cử nhân các ngành.
Quản trị công vẫn còn đang “lúng túng” trong một số lĩnh vực ví dụ giải pháp chống ô nhiễm môi trường: nước thải xử lý tỷ lệ thấp, xử lý rác bằng chôn lấp hoặc đốt công nghệ lạc hậu vẫn còn tại nhiều địa phương; phân loại rác chưa thực thi hiệu quả; nếu chậm giải quyết vấn đề môi trường thì chi phí càng về sau gấp nhiều lần nếu làm sớm. Ngoài ra là thách thức về tình hình thế giới, biến đổi khí hậu, cạnh tranh địa chính trị …
Đảng Nhà nước đã có những quyết sách lớn, quyết định táo bạo như sau:
Thực hiện thành công cuộc cách mạng cải cách bộ máy hành chính với mục tiêu giảm chi thường xuyên Ngân sách, xây dựng Chính phủ điện tử số hoá hồ sơ giảm thủ tục hành chính, tăng chất lượng cán bộ: Sắp xếp sáp nhập các Bộ giảm bớt 5 Bộ, bỏ cấp quận huyện và sáp nhập xã phường toàn quốc, sáp nhập Tỉnh từ 63 tỉnh Thành còn 34 Tỉnh thành.
Lãnh đạo Đảng Nhà nước đã đàm phán thành công với Hoa Kỳ để đạt thoả thuận song phương lâu dài bền vững, Hoa Kỳ đã dỡ bỏ áp thuế cao lên hàng Việt Nam xuất khẩu, đập tan mọi nghi ngờ, lo lắng của doanh nghiệp trong nước về nguy cơ tổn thương kinh tế năm 2025 của nước ta, nhiều thành công trong đối ngoại đối nội.
Hàng loạt quyết sách được ban hành đã và đang mang lại hiệu quả : Nghị quyết 206/2025/QH15 về cơ chế đặc biệt xử lý khó khăn, vướng mắc do quy định của Pháp luật thông qua ngày 24/6/2025 làm cơ sở để tháo gỡ 2887 dự án đầu tư vướng mắc với tổng vốn 235 tỷ đô la Mỹ. Nghị quyết 68 NQ-TƯ phát triển kinh tế tư nhân; Nghị quyết 59 NQ-TƯ về Hội nhập quốc tế trong tình hình mới; Nghị quyết 57 NQ TƯ về phát triển khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo; …
Mô hình kinh tế của chúng ta không dập khuôn theo một quốc gia nào, chính sách đổi mới kinh tế của chúng ta không thể bỏ qua bước thử nghiệm chính sách trước khi áp dụng rộng rãi để giảm thiểu rủi ro, nhất là trong điều kiện công nghệ phát triển quá nhanh như hiện nay. “Bãi thử chính sách” ( Policy sandbox) là một khu vực được kiểm soát, nơi các công ty, tổ chức thử nghiệm dịch vụ, mô hình kinh doanh mới, dưới sự giám sát của cơ quan quản lý trước khi được phép triển khai rộng rãi. Nước ta có thể không cần “đặc khu” tách biệt (vì lý do an ninh trật tự…) nhưng cũng cần trao quyền tự chủ, cơ chế đặc thù để thử nghiệm tất cả các chính sách mang lại hiệu quả, dưới sự giám sát của Nhà nước.
“Cơ chế thí điểm” đã được nhiều nước áp dụng thành công ngoài mong đợi ví dụ: Thâm Quyến là bãi thử chính sách của Trung Quốc có GDP năm 2024 khoảng 500 tỷ USD được coi là “Thung lũng Silicon” nơi đặt trụ sở của các Tập đoàn HUAWEI, Tencent, BYD … năm 1980-1984 GDP của địa phương này là 58% so với GDP quốc gia 10%, tổng GDP tăng 13 ngàn lần kể từ 1980, được áp dụng nhiều chính sách đột phá: Tách bạch quản lý Nhà nước và doanh nghiệp Nhà nước; Nhà cho công nhân; Tiền lương mới; Thu hút công nghệ cao; Tài chính; hạ tầng đồng bộ …
Chúng ta cũng có thể làm những thí điểm có kiểm soát/cơ chế đặc thù để xây dựng Việt Nam thành Quốc gia đáng sống của Châu Á, ví dụ như:
Để tạo ra một số Trường Harvard phiên bản Việt ngay trong nước thì các Trường Đại học tự chủ về tuyển dụng, tuyển sinh, chuẩn đầu ra, chương trình đào tạo của các Trường Đại học để đảm bảo chất lượng đầu ra ngang tầm Quốc tế; tự chủ tài chính để có chính sách đãi ngộ tương xứng, cơ chế Hội đồng trường… Kèm theo đó là quyền, trách nhiệm giải trình như dạy đủ số tiết lịch sử, triết cho sinh viên Việt theo quy định. Với mục tiêu là cạnh tranh với các trường quốc tế ngay tại sân nhà và thu hút sinh viên từ các nước đến học thu ngoại tệ,.
Ảnh minh hoạ: Mục tiêu xây dựng Việt Nam là Quốc gia đáng sống của Châu Á
Để tạo ra nhiều cực tăng trưởng đa dạng thì địa phương được tự chủ về các phát sinh giải phóng mặt bằng, phương thức đền bù như tại Đà Nẵng thời Ông Nguyễn Bá Thanh: Tái định cư trước khi giải toả; Dân vận đối thoại trực tiếp với dân; Minh bạch đền bù; Quy hoạch đồng bộ,… và người lãnh đạo không ngại “va chạm”, sẵn sàng chịu trách nhiệm đã biến Đà Nẵng trước năm 2003 từ một thành phố đô thị loại II hạ tầng kém, kinh tế khó khăn là thành phố đáng sống nhất nhiều năm liền, trở thành trung tâm Du lịch tầm cỡ Quốc gia, điểm đến nổi bật với hạ tầng hiện đại đồng bộ, kết nối vùng thuận tiện. Hay như Lâm Đồng đang thí điểm phát triển công nghệ Y Sinh rất có tầm nhìn trong tương lai.
Với mục tiêu thu hút, giữ chân doanh nhân tỷ đô, nhà khoa học đến an cư “đón đại bàng” nên xây dựng “tổ đại bàng”; “Thành phố xanh đáng sống tầm Thế giới” (có khoảng cách gần Hà Nội hoặc TP HCM giao thông thuận tiện), phát triển dịch vụ hạ tầng đồng bộ theo tiêu chí gợi ý như sau:
Một là xử lý 100% nước thải sinh hoạt, nước thải sản xuất sau khi xử lý nuôi được cá cảnh; 100% rác phân loại, có công nghệ đốt rác lọc khói độc, rác chôn lấp chỉ là rác hữu cơ, rác điện tử thuê xử lý, thu phí nước thải, thu phí xử lý rác theo cân nặng. Hạ tầng chống ngập quản lý nước mưa thông minh bằng hồ điều hoà.
Hai là Cư dân chỉ sử dụng xe cá nhân bằng điện hoặc (nhiên liệu sạch ít phát thải nhất như xe hybrit, xăng sinh học ) trong thành phố, giám sát giao thông bằng camera AI xử phạt nguội, đỗ trái phép. Mọi công trình trong thành phố đều có hỗ trợ người khuyết tật.
Ba là toàn bộ các đường trong thành phố đủ rộng để ô tô chạy 2 chiều, giao thông công cộng phát triển đầy đủ: chủ yếu xe bus, ít xe cá nhân, công viên cây xanh và giao thông tĩnh chiếm tỷ lệ cao, xe chữa cháy, cấp cứu, cảnh sát tiếp cận mọi vị trí chỉ trong vài phút sau khi được thông báo.
Nhà hài cốt ở nước ngoài: Khi hoả táng đã phổ biến sẽ không tốn đất đai
Bốn là phân vùng (zoning) tách biệt khu dân cư, thương mại dịch vụ, công nghiệp, nhà dưỡng lão, nghĩa trang để bảo vệ môi trường sống, 100% nghĩa trang không hung táng mà hoả táng tiết kiệm đất, tro cốt được cất tại những “Nhà hài cốt” trên một số Toà nhà quy hoạch.
Trang trại rau hữu cơ được tưới nước sạch không nhiễm kim loại nặng, không khí trong lành, nguồn nước cách ly với các nguồn ô nhiễm từ khu dân cư, khu công nghiệp chưa xử lý.
Năm là luật lệ nghiêm minh, thực thi hiệu quả, người thu nhập thấp, người khuyết tật có nhà xã hội, không có nhà tạm, nhà cấp 4, người khá giả ở chung cư cao cấp, biệt thự. Người khuyết tật được ưu tiên mặt bằng máy bán nước tự động tại các điểm du lịch, bệnh viện, trung tâm thương mại.
Các Thành phố Du lịch, Giải trí: Cho phép được thí điểm cho sòng bạc hợp pháp, dịch vụ về giải trí phát triển du lịch ví dụ như cấp giấy phép bar, vũ trường cởi mở hơn ví dụ như tại Hạ Long thu hút nhiều khách du lịch trong khi các tỉnh khác rất dè dặt.
Bệnh viện lớn có thương hiệu uy tín được “Nhượng quyền Thương hiệu” cho các Viện địa phương, được liên danh liên kết để cải thiện thu nhập cho nhân sự ngành y, nâng tầm bệnh viện Tỉnh thu hút cư dân về địa phương cống hiến, yên tâm được hưởng dịch vụ y tế hàng đầu.
Chính sách thí điểm hỗ trợ Doanh nghiệp nhỏ cần sớm được thực hiện ví dụ: Những doanh nghiệp trồng dược liệu, trồng rau hữu cơ trên 10 năm, sẽ được thuê đất canh tác diện tích từ 1ha, miễn tiền thuê 5 năm; Doanh nghiệp sử dụng người khuyết tật trên 10 năm được vay vốn lãi suất dưới 4% tại bất cứ ngân hàng thương mại nào.
Chính sách thưởng cho lãnh đạo, HĐQT doanh nghiệp Nhà nước theo % lợi nhuận cũng nên được áp dụng để lãnh đạo DNNN thêm động lực, ví dụ Bảo hiểm dầu khí đạt lợi nhuận hơn 100% so với kế hoạch là 880 tỷ (2024), mạnh dạn chi thưởng hơn 21 tỷ rất xứng đáng.
Ý tưởng về “bãi thử chính sách” không mới nhưng đây là một phần quan trọng để đảm bảo đổi mới với quản lý rủi ro, tạo ra những chính sách tốt nhờ tổng hợp thực tiễn để áp dụng rộng rãi, mang lại sự phát triển vượt bậc, bền vững cho đất nước những năm tới, đạt mục tiêu trở thành nước phát triển năm 2045. Cuối cùng những ý tưởng sáng tạo của cán bộ dám nghĩ dám làm nên được khuyến khích và bảo vệ, vinh danh chứ không nên bị Thanh tra một cách cứng nhắc.
Ngô Nghị
