Hồi còn bé, mỗi khi bị mấy anh chị lớn doạ “Ba Bị chín quai/ Mười hai con mắt/ Đi bắt trẻ con” Là tôi sợ rúm lại, tôi mường tượng ra khuôn mặt gớm ghiếc, lưỡi thè lè, mắt trố như cái bát, bàn tay đầy móng vuốt vồ chộp lấy từng đứa trẻ mà nhai ngấu nghiến.
Ngày nay nhờ có điện, có internet khai sáng, trẻ con không còn sợ ông Ba Bị nữa, nhưng chúng không biết có một ông Ba Bị quái đảm và ghê gớm hơn đang ẩn nấp sau mỗi chiếc smartphone, Ipad, PC với tên gọi mới Mạng xã hội.
Trước khi công an bắt Đoàn Văn Sáng, trên các trang mạng xã hội xuất hiện cái gọi là “Hồ sơ 88 trang”, nó vừa thoắt ẩn, thoắt hiện, vừa đe doạ “hình ảnh có nội dung nguy hiểm” vừa kích thích “link gốc có trong phần bình luận” đã khiến không ít người tò mò. Và bé Minh – con cậu bạn tôi đã vô tình xem clip ấy, để rồi cháu phải điều trị sang trấn tâm lý từ hôm ấy.
Từ một đứa trẻ yêu thích KFC và các hoạt động ngoài trời, bây Minh từ chối ăn thịt, không thích giao tiếp, cháu đã vĩnh viễn mất đi một tuổi thơ vô tư mà bao đúa trẻ khác đang có.
Chúng ta vẫn nhớ câu chuyện ngụ ngôn “Bẩy lần đo, một lần cắt” khiến chúng ta “có thể” cân nhắc “có nên xem điều này không?”. Bởi không nhiều cha mẹ kiểm soát được cú clik hấp dẫn cho sự tò mà minh chứng là câu chuyện mấy triệu người đã chia sẻ về bài thuốc lá xông chữa được Covid đợt dịch vừa qua.
Theo báo cáo mới đây của Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao: Khảo sát 2.800 trẻ tại 16 tỉnh, thành cho thấy 100% trẻ từng gặp ít nhất một dạng rủi ro trên mạng, 70% từng tiếp xúc nội dung độc hại, nhiều em dùng Internet 6–10 tiếng mỗi ngày. Tức là, não bộ của các em đã bị nghiện mạng xã hội dẫn đến hành vi mất kiểm soát hành vi, năng lực.
Bài học trên thế giới và các nước láng giềng:
Từ ngày 10/12/2025. Australia cấm trẻ dưới 16 tuổi dùng mạng xã hội. Tất cả nền tảng như Facebook, TikTok, Instagram, YouTube đều phải khóa tài khoản trẻ em, xác minh tuổi bằng công nghệ nhận diện mặt, giọng nói, giấy tờ tùy thân, nếu sai phạm, bị phạt đến 49,5 triệu AUD (tương đương gần 866 tỷ đồng Việt Nam).
Họ buộc phải làm vậy vì nhiều lý do, trong đó một khảo sát trước khi ra lệnh cấm trẻ em dùng mạng xã hội ở Australia cho thấy những con số đáng sợ: 96% trẻ 10–15 tuổi dùng mạng xã hội đã có tới 70% từng gặp nội dung bạo lực, thù ghét hoặc cổ súy tự sát; 1/7 trẻ từng bị gạ gẫm trực tuyến.
Đó không còn là câu chuyện của trẻ nữa, mà là bài toán cấp bách cần lời giải quyết liệt của xã hội. Thủ tướng Anthony Albanese gọi ngày 10 tháng 12 là “một ngày đáng tự hào” đối với các gia đình và cho rằng đạo luật là bằng chứng cho thấy các nhà hoạch định chính sách có thể kiềm chế những tác động tiêu cực trên mạng vốn đã vượt khỏi các biện pháp bảo vệ truyền thống.
“Đây là ngày mà các gia đình Australia giành lại quyền kiểm soát từ các công ty công nghệ lớn. Công nghệ mới có thể mang lại nhiều điều tuyệt vời, nhưng chúng ta cần đảm bảo rằng con người kiểm soát vận mệnh của chính mình, đó chính là điều đạo luật này hướng tới” – Ông nói.
Kế sau Australia thì đến Đan Mạch, thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cho biết nước này sẽ cấm trẻ dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội, khi bà cáo buộc rằng điện thoại di động và mạng xã hội đang “đánh cắp tuổi thơ của trẻ em”. Trong bài phát biểu trước quốc hội Đan Mạch hôm 7/10, Thủ tướng Mette Frederiksen đã công bố về đề xuất trên cấm trẻ em dưới 15 tuổi sử dụng mạng xã hội. “Chúng ta chẳng khác nào đã tiếp tay cho một con quái vật. Chưa bao giờ tôi thấy có nhiều trẻ em mắc phải căn bệnh trầm cảm, lo âu nhiều như vậy, nhiều trẻ em còn mắc chứng khó đọc, khó tập trung khi gặp phải những nội dung mà trẻ dưới độ tuổi vị thành niên không nên thấy khi xem điện thoại” – Bà nói.
Không chỉ Australia, Đan Mạch mà NaUy cũng đã xem xét vấn đề cấm mạng xã hội với trẻ em, Thủ tướng NaUy, ngài Jonas Gahr Støre cho hay ông có thể áp dụng nghiêm ngặt giới hạn độ tuổi hơn trên mạng xã hội, nâng giới hạn tuổi từ 13 lên 15 tuổi. Ông Støre nói rằng việc bảo vệ trẻ em khỏi mạng xã hội với nội dung độc hại sẽ là một cuộc chiến đầy gian nan, mà trong đó rất cần có sự can thiệp vào cuộc đồng bộ của mọi người dân.
Tiếp theo Australia, Đan Mạch, NaUy là Pháp, Đức… và quốc gia láng giềng với Việt Nam là Malaysia cũng có lộ trình ngay trong năm 2026 Bộ trưởng Truyền thông Malaysia Fahmi Fadzil tuyên bố hôm 23 tháng 11 rằng: “Chúng tôi hy vọng vào năm tới, các nền tảng mạng xã hội sẽ tuân thủ quyết định của chính phủ về việc cấm người dưới 16 tuổi mở tài khoản”,
Ông Fadzil cho biết chính phủ đang xem xét lại các cơ chế được sử dụng để áp đặt giới hạn độ tuổi sử dụng mạng xã hội, với lý do cần bảo vệ thanh thiếu niên khỏi các tác hại trực tuyến.
Cần tấm áo giáp hay một sắc lệnh để bào vệ những “chủ nhân tương lai”
Không phủ nhận công nghệ đang giúp thế giới gần hơn, mà cụ thể với trẻ em đó là công cụ hữu hiệu khi công nghệ giúp tìm kiến nội dung học tập, giúp các em học trực tuyến và kết nối phụ huynh với nhà trường, kết nối thầy cô với học sinh, dù cha mẹ các em được hướng dẫn: kiểm soát nội dung (các em chỉ xem đúng nội dung bố mẹ chọn, muốn chuyển sang nội dung khác phải hỏi trước). Điện thoại luôn trong chế độ giới hạn, khóa trình duyệt, khóa ứng dụng… nhưng ai sẽ cam đoan rằng những đứa trẻ nhanh nhạy kia không biết bẻ khoá nhờ chính những bạn bè chúng là một Hacker tiềm năng?
Không riêng quốc gia nào, bên cạnh những mặt tích cực thì giờ đây môi trường mạng Internet cũng đầy rẫy những điều tiêu cực, đã trở thành “địa điểm phạm tội” mới, khi mà tài liệu độc hại được phát tán như mồi câu. Kẻ xấu lợi dụng tâm lý giật gân, ham tin nóng để dụ người dùng bấm vào link. Và khi đã bấm, người dùng có thể trở thành nạn nhân của mã độc, hoặc tệ hơn, trở thành “trạm trung chuyển” phát tán nội dung bẩn.
Ở nước ta, luật pháp đã có quy định cấm chia sẻ những tài liệu bạo lực, mô tả giết người, thông tin bịa đặt gây hoang mang…; ai vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, trường hợp vi phạm nghiêm trọng thì bị xử lý hình sự theo quy định.
Nhưng chế tài không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng là: khi người lớn mất cảnh giác trước “mã độc” thông tin, trẻ em sẽ trả giá đầu tiên, đó như câu chuyện của Minh, bố mẹ em giờ chỉ còn biết trách “Giá như đừng phó mặc chiếc điện thoại ấy làm bạn với con”
Để tránh điều đó, trước khi chờ một quyết sách cứng rắn như Australia mỗi gia đình phải có “miễn dịch cộng đồng thông tin” của riêng mình, đó là còn chỉ dùng khi có bố mẹ cạnh bên và luôn nhớ “không có cú click nào là vô hại” tuyệt đối không bấm vào những link mà bố mẹ chưa kiểm duyệt và không chia sẻ.
Một đứa trẻ luôn là phiên bản của bố mẹ, chính từ cách bố mẹ sử dụng mạng xã hội mỗi ngày.
Con Ba Bị chín quai giờ ngụy trang dưới lớp vỏ thông tin với lời dụ dỗ ngọt ngào “Chỉ xem cho biết”. Nhưng nọc độc thì âm thầm ngấm vào con mồi bằng mã độc, fake news (tin giả), deepfake (sử dụng công nghệ cao để tạo ra hoặc chỉnh sửa video, hình ảnh, âm thanh giả)… “chỉ xem cho biết” cũng có thể biến người xem thành nạn nhân hoặc đồng phạm.
Một xã hội văn minh không chỉ dựa vào luật pháp để ngăn chặn cái xấu, mà dựa vào mỗi công dân biết tự đặt câu hỏi trước khi bấm vào bất kỳ điều gì. Và với con cái của chúng ta, câu hỏi lớn nhất vẫn là: ai dạy trẻ cách trang bị áo giáp trước mạng xã hội?
Nếu chúng ta không dạy thì Internet sẽ dạy. Nếu chúng ta không bảo vệ, sự tò mò sẽ dẫn đường. Nếu chúng ta không tỉnh táo, trẻ sẽ lạc vào những nơi tối nhất của thế giới ảo, nơi có con Ba Bị đang chực chờ nuốt lấy con cái bạn.
Nhật Nam
