Theo Điều tra quốc gia người khuyết tật năm 2023, Việt Nam hiện có khoảng 6,11% dân số là người khuyết tật. Đây là một bộ phận không nhỏ cử tri trong đời sống chính trị – xã hội. Hiến pháp và pháp luật Việt Nam khẳng định rõ quyền bầu cử của mọi công dân, trong đó có người khuyết tật.
Chuyện xưa, chưa cũ:
Tính đến nay, số lần tôi được cầm lá phiếu cử tri để thực hiện quyền công dân của mình đã nhiều hơn số ngón tay trên một bàn tay. Thế nhưng, ký ức khiến tôi day dứt và theo đuổi suốt nhiều năm không phải là niềm vinh dự khi được tín nhiệm bầu làm thành viên Tổ bầu cử nơi cư trú, mà bắt đầu từ một câu than phiền rất thật của Tú – một hội viên Hội Người khuyết tật tỉnh Hưng Yên: “Tớ đến điểm bỏ phiếu, muốn tự tay bỏ phiếu vào hòm mà cũng không làm được.” Từ câu chuyện của Tú, người chỉ cao chưa đầy 1m20, không với tới hòm phiếu, tôi bắt đầu đặt câu hỏi: có bao nhiêu cử tri là người khuyết tật đang gặp rào cản tương tự khi thực hiện quyền bầu cử?
Hành trình tìm câu trả lời ấy đã dẫn tôi đến những cuộc đối thoại và những hoạt động thúc đẩy thay đổi trong nhận thức xã hội để những người như Tú thực hiện đầy đủ khoảnh khắc giản dị nhưng đầy ý nghĩa “Cầm một lá phiếu bỏ vào hòm phiếu, bằng chính đôi tay của mình”
Trao đổi và kiến nghị về “Quyền đảm bảo tiếp cận bầu cử” với Phó chủ nhiệm UB các vấn đề xã hội của Quốc Hội- ĐBQH ông Đặng Thuần Phong. (Nguồn ảnh tư liệu của tác giả)
Kỳ bầu cử năm nay, diễn ra đúng thời điểm thông báo số 444 Kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm về việc cần thiết giới thiệu đại biểu người khuyết tật (NKT) tham gia ứng cử Đại biểu Quốc hội khoá XVI. Với các cử tri là NKT đó không là sự háo hức khi bỏ lá phiếu cho đại diện ưu tú của cộng đồng, mà còn là thể hiện quyền của một công dân được bình đẳng trước pháp luật.
Quyền bầu cử của người khuyết tật: Đã được luật hóa đầy đủ
Về mặt pháp lý, quyền bầu cử của người khuyết tật được quy định rõ ràng trong nhiều văn bản quan trọng, như Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân năm 2015 quy định tại Điều 2: Công dân nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đủ mười tám tuổi trở lên có quyền bầu cử…”
Luật không đặt ra bất kỳ sự phân biệt nào đối với người khuyết tật trong việc thực hiện quyền bầu cử. Tại Điều 69 của Luật này cũng quy định việc sử dụng hòm phiếu phụ nhằm tạo điều kiện cho cử tri “già yếu, khuyết tật, ốm đau không thể đến khu vực bỏ phiếu”. Tuy nhiên, tinh thần của quy định là bảo đảm quyền bầu cử, chứ không phải thay thế quyền tham gia trực tiếp của cử tri tại điểm bỏ phiếu khi hoàn toàn có thể tạo điều kiện tiếp cận. Bên cạnh đó, Luật Người khuyết tật năm 2010 khẳng định Nhà nước bảo đảm để người khuyết tật thực hiện đầy đủ các quyền con người, quyền và nghĩa vụ công dân…
Một địa điểm bỏ phiếu tại Hà Nội chưa đảm bảo tiếp cận cho cử tri là người khuyết tật (Nguồn ảnh tư liệu của tác giả)
Ở tầm quốc tế, Việt Nam là quốc gia thành viên của Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền của người khuyết tật (CRPD) từ năm 2014. Điều 29 của Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên: “Bảo đảm rằng người khuyết tật có thể tham gia đầy đủ và hiệu quả vào đời sống chính trị và công cộng trên cơ sở bình đẳng với những người khác”, trong đó bao gồm việc:
- Bảo đảm thủ tục, cơ sở vật chất và tài liệu bầu cử phù hợp, dễ tiếp cận;
- Bảo vệ quyền bỏ phiếu bằng hình thức bí mật, độc lập.
Như vậy, về mặt pháp lý, quyền bầu cử của người khuyết tật đã có hành lang đầy đủ, rõ ràng và thống nhất từ trong nước đến quốc tế.
Hòm phiếu phụ và lộ trình hướng tới các điểm bỏ phiếu tiếp cận toàn diện
Trong thực tế, tại nhiều địa phương, cử tri là người khuyết tật, đặc biệt là người khuyết tật vận động, vẫn còn gặp khó khăn khi tiếp cận trực tiếp khu vực bỏ phiếu do những rào cản về hạ tầng. Theo một số kết quả khảo sát của một số tổ chức xã hội như Trung tâm Sống độc lập Hà Nội phối hợp với các tổ chức của và vì NKT tại Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ cho thấy, nhiều người khuyết tật vận động tại một số khu vực đã sử dụng hòm phiếu phụ. Điều này không phải vì họ không mong muốn được trực tiếp đến điểm bỏ phiếu, mà bởi điều kiện cơ sở vật chất tại điểm bỏ phiếu chưa thực sự đảm bảo khả năng tiếp cận.
Trong bối cảnh đó, hòm phiếu phụ đã và đang là một giải pháp tạm thời quan trọng, giúp người khuyết tật vẫn thực hiện được quyền bầu cử của mình. Đây là sự hỗ trợ cần thiết từ các tổ bầu cử, thể hiện tinh thần trách nhiệm và sự quan tâm đến mọi cử tri. Tuy nhiên, để hướng tới sự bình đẳng trọn vẹn, chúng ta mong muốn có thể tiến tới việc đảm bảo điều kiện tiếp cận tốt hơn tại các điểm bỏ phiếu, giúp người khuyết tật có thể tham gia bỏ phiếu trực tiếp như bao công dân khác.
Thực tế cho thấy, rất nhiều điểm bỏ phiếu hiện nay được đặt tại nhà văn hóa, trường học – những nơi vốn có bậc tam cấp cao, thiếu đường dốc hoặc tay vịn; không gian chật hẹp, bàn viết phiếu chưa phù hợp cho cử tri sử dụng xe lăn. Cử tri là người khiếm thị, khiếm thính cũng chưa được tiếp cận các phương tiện hỗ trợ cần thiết để thực hiện quyền bầu cử một cách độc lập. Những khó khăn này cho thấy việc bảo đảm điều kiện tiếp cận tại các điểm bỏ phiếu là vấn đề cần được quan tâm hơn nữa, để phù hợp với tinh thần của Luật Người khuyết tật và Điều 9 Công ước CRPD về khả năng tiếp cận môi trường vật chất và dịch vụ công.
Việc cải thiện cơ sở hạ tầng và trang bị phương tiện hỗ trợ tại các điểm bỏ phiếu không chỉ giúp người khuyết tật thực hiện quyền công dân một cách trọn vẹn hơn, mà còn thể hiện cam kết của chúng ta đối với một xã hội hòa nhập, nơi mọi công dân đều có cơ hội tham gia bình đẳng vào đời sống chính trị – xã hội.
Nâng cao kỹ năng hỗ trợ cho nhân viên tổ bầu cử
Bên cạnh cơ sở vật chất, sự hỗ trợ tận tình từ nhân viên tổ bầu cử là yếu tố quan trọng giúp người khuyết tật thực hiện quyền bầu cử. Với tinh thần trách nhiệm cao, đội ngũ này luôn mong muốn giúp đỡ cử tri một cách tốt nhất. Tuy nhiên, để có thể làm được việc đó thì tập huấn đầy đủ về quyền và những đặc trưng của người khuyết tật, các cách hỗ trợ là điều cần thiết; tránh những hỗ trợ chưa phù hợp, thậm chí có thể ảnh hưởng đến tính độc lập và bí mật lá phiếu.
Do đó, việc tổ chức các lớp tập huấn về kỹ năng hỗ trợ người khuyết tật sẽ giúp nhân viên tổ bầu cử thêm tự tin và chuyên nghiệp, từ đó đồng hành cùng cử tri một cách đúng đắn nhất, góp phần xây dựng một kỳ bầu cử nhân văn và hòa nhập.
Một cử tri tại Ninh Bình (Hà Nam cũ) là NKT nặng nhưng được hỗ trợ để được bỏ phiếu trực tiếp ((Nguồn ảnh tư liệu của tác giả)
Giải pháp đồng bộ để pháp luật thực sự đi vào cuộc sống
Để các quy định pháp luật thực sự đi vào cuộc sống, giúp người khuyết tật thực hiện đầy đủ quyền và trách nhiệm công dân, rất mong Ủy ban Bầu cử Quốc gia và các tổ bầu cử địa phương phối hợp với các tổ chức thành viên, đặc biệt là Hội Người khuyết tật, khảo sát và đề xuất các giải pháp:
– Cải thiện điều kiện tiếp cận tại các điểm bỏ phiếu, coi đây là yêu cầu bắt buộc, và cần sớm được thực hiện
– Hạn chế sử dụng hòm phiếu phụ khi có thể bảo đảm cho người khuyết tật bỏ phiếu trực tiếp.
– Tập huấn cho nhân viên tổ bầu cử về quyền của người khuyết tật và kỹ năng hỗ trợ phù hợp.
– Tăng cường giám sát và tiếp nhận phản ánh từ cử tri là người khuyết tật.
Vĩ thanh:
Bảo đảm quyền bầu cử của người khuyết tật không chỉ là thực hiện đúng Luật Bầu cử, Luật Người khuyết tật hay Công ước quốc tế, mà còn là khẳng định cam kết của Việt Nam đối với một nền dân chủ hòa nhập, không ai bị bỏ lại phía sau. Khi người khuyết tật có thể tự tin bước vào khu vực bỏ phiếu như mọi công dân khác, đó cũng chính là đang góp phần thúc đẩy pháp luật thực sự đi vào cuộc sống.
Nhật Nam
