Việt Nam tham gia WTO và Hiệp định CPTPP, môi trường kinh doanh đòi hỏi tính chuyên nghiệp, chuẩn hóa và minh bạch. Mô hình doanh nghiệp (công ty TNHH, công ty cổ phần…) đáp ứng yêu cầu này tốt hơn hộ kinh doanh nhỏ lẻ: người lao động được bảo vệ tốt hơn, Nhà nước dễ quản lý, doanh nghiệp dễ mở rộng quy mô nhờ xuất hóa đơn VAT được khấu trừ, tham gia xuất khẩu hoặc mở rộng thị trường.
Có thể thấy, chưa bao giờ chính sách hỗ trợ hộ kinh doanh chuyển thành doanh nghiệp lại tốt như hiện nay: được miễn thuế thu nhập 3 năm kể từ khi cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh – đó là tinh thần của chính sách phát triển kinh tế tư nhân do Quốc hội ban hành tháng 5/2025.
Theo các chính sách thuế mới có hiệu lực từ 2026, hộ kinh doanh có doanh thu lớn có thể chịu thuế cao hơn công ty TNHH nếu nộp theo doanh thu lớn do không được khấu trừ VAT, bắt buộc xuất hóa đơn điện tử nếu doanh thu trên 1 tỷ, phải có 4 loại sổ sách kế toán: sổ theo dõi doanh thu bán hàng, sổ theo dõi chi phí, sổ theo dõi vật liệu hàng hóa, sổ tiền mặt – tiền gửi. Bên cạnh đó, hộ kinh doanh bắt buộc đóng BHXH cho lao động, do vậy không còn nhiều ưu thế tiết kiệm chi phí so với công ty.
Hơn nữa, tài sản riêng của chủ hộ kinh doanh nếu nợ có thể bị kê biên cả nhà riêng, xe cá nhân, tiền tiết kiệm, tài sản khác của vợ hoặc chồng – rất rủi ro vì trách nhiệm vô hạn. Nhiều người cho rằng chỉ làm hộ kinh doanh vì thuế đơn giản, nhưng điều này chỉ phù hợp với quy mô nhỏ lẻ. Khi doanh thu tăng mạnh, “trách nhiệm vô hạn” trở thành quả bom tài chính cá nhân. Ví dụ, hộ kinh doanh nhận thầu xây nhà nếu xảy ra sập công trình, tiền bồi thường có thể khiến chủ hộ mất toàn bộ nhà ở và tài sản của vợ/chồng.
| Tiêu chí | Dưới 500 triệu đồng (Nhóm 1) | Từ 500 triệu đến dưới 3 tỷ đồng (Nhóm 2) | Từ 3 tỷ đến dưới 50 tỷ đồng (Nhóm 3) | Trên 50 tỷ đồng (Nhóm 4) |
| Thuế VAT | Không chịu thuế | Doanh thu (x) tỷ lệ VAT theo ngành | ||
| Thuế TNCN | Miễn hoàn toàn | Lựa chọn: –Cách 1: (Doanh thu – 500 triệu) x tỷ lệ TNCN theo ngành –Cách 2: (Doanh thu – chi phí) x 15% | (Doanh thu – chi phí) × 17% | (Doanh thu – chi phí) × 20% |
| Khai thuế VAT | Thông báo doanh thu hàng năm | Theo quý | Theo tháng | |
| Khai thuế TNCN | Theo quý và quyết toán năm (31/1 năm sau) | |||
| Hóa đơn điện tử | Không bắt buộc | Bắt buộc (nếu doanh thu > 1 tỷ) | Bắt buộc | Bắt buộc |
Có thể thấy, mỗi mô hình kinh doanh đều có những ưu điểm riêng, quan trọng là chọn đúng hình thức phù hợp với quy mô, mục tiêu và chiến lược dài hạn của bạn.
Nếu chuyển thành công ty TNHH, hộ kinh doanh sẽ chỉ chịu trách nhiệm trên số vốn góp đăng ký kinh doanh, tài sản công ty tách biệt với tài sản cá nhân. Ví dụ, bạn góp vốn 1 tỷ mở công ty TNHH, nếu công ty lỗ 5 tỷ thì bạn chỉ mất 1 tỷ đã góp, tài sản cá nhân được bảo vệ, không ai có quyền kê biên.
Hiện nay, làm chủ doanh nghiệp không phức tạp như trước. Bạn không lo phải nuôi bộ máy nhân sự cồng kềnh do có các dịch vụ thuê ngoài gần như toàn bộ. Nhiều công ty chỉ có 1 giám đốc với 1-2 nhân viên chạy việc, kế toán thuê ngoài chi phí từ 500k/tháng theo doanh thu thực tế, dịch vụ marketing thuê ngoài theo gói, dịch vụ nhân sự, dịch vụ luật sư trọn gói…
Nếu làm mô hình công ty TNHH, khi cần tiền hoặc tạm nghỉ, bạn vẫn có thu nhập bằng cách chuyển nhượng một phần vốn cho bạn bè, người thân, hoặc kêu gọi nhà đầu tư góp vốn. Trong khi đó, hộ kinh doanh không thể rút vốn để bán, muốn thay đổi phải mở lại từ đầu. Quá trình kinh doanh với nhiều mối quan hệ, khách hàng, đối tác có thể trở thành tài sản vô hình để bán với giá cao (nếu thương hiệu mạnh) hoặc để lại cho 2-3 con cùng thừa kế. Ví dụ, công ty xây dựng trên 10 năm với lịch sử khách hàng và doanh thu tốt là tài sản được định giá khá cao, nhiều người tìm mua để chào thầu.
Trên đây là những phân tích và so sánh cốt lõi giữa hộ kinh doanh và công ty TNHH, giúp bạn có thêm cơ sở để lựa chọn mô hình phù hợp với định hướng phát triển và mức độ rủi ro mà mình sẵn sàng chấp nhận. Việc chọn đúng mô hình ngay từ đầu sẽ quyết định mức độ an toàn và khả năng phát triển sau này. Hãy cân nhắc kỹ giữa hộ kinh doanh và công ty TNHH trước khi bước vào giai đoạn tăng trưởng.
Đối với người khuyết tật, việc lựa chọn mô hình kinh doanh càng cần được cân nhắc kỹ lưỡng. Nhiều người khuyết tật hiện đang hoạt động dưới hình thức hộ kinh doanh nhỏ lẻ, phần vì sự đơn giản trong thủ tục, phần vì chưa có điều kiện tiếp cận đầy đủ thông tin về các mô hình doanh nghiệp chính thức. Tuy nhiên, khi có nhu cầu mở rộng quy mô hoặc mong muốn bảo vệ tài sản cá nhân trước những rủi ro kinh doanh, việc tìm hiểu và chuyển đổi sang công ty TNHH có thể là hướng đi phù hợp. Bài viết này như một tài liệu tham khảo, giúp người khuyết tật và gia đình có thêm thông tin để đưa ra quyết định phù hợp với hoàn cảnh và mục tiêu phát triển của mình.
Ngô Nghị
