Hệ thống đền, chùa, lăng mộ, lễ hội và những tư liệu lịch sử gắn với triều Trần đang tạo nên một không gian di sản có giá trị trên địa bàn Ninh Bình. Việc số hóa tư liệu, kết nối các di tích được đặt ra nhằm khai thác tốt hơn những giá trị này, hướng tới hình thành các tuyến du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh.
Từ những dấu tích của một triều đại
Dấu ấn triều Trần không nằm ở một di tích đơn lẻ. Những câu chuyện về vương triều Trần trải dài qua nhiều vùng đất, được lưu giữ trong sử liệu, dấu tích khảo cổ, kiến trúc, di vật, lễ hội và các thực hành tín ngưỡng dân gian.
Đó cũng là cách tiếp cận được đặt ra tại Hội thảo khoa học lịch sử “Triều đại nhà Trần – Những dấu ấn lịch sử”, tổ chức ngày 13/9 tại Khu Di tích Lịch sử – Văn hóa Quốc gia Đền – Chùa Hoành Nha Chính, xã Giao Thủy, tỉnh Ninh Bình, nhân kỷ niệm 800 năm sáng lập triều Trần (1226-2026).
Hội thảo do Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc khu vực Đồng bằng Bắc Bộ, Ban Chấp hành Lâm thời các dòng họ tỉnh Ninh Bình và Họ Trần khu vực Nam Định phối hợp tổ chức.
Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc; Nghệ sĩ Ưu tú Đào Quang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc khu vực Đồng bằng Bắc Bộ tặng hoa, trao Bằng vinh danh cho các cá nhân có nhiều đóng góp cho sự nghiệp nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.
NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát huy Văn hóa Dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho biết, triều Trần (1226-1400) là một mốc son trong tiến trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam với ba lần đánh thắng quân xâm lược Nguyên – Mông đưa Đại Việt lên đỉnh cao về quân sự. Cùng với đó là những bước phát triển về kinh tế, tư tưởng, văn hóa, nghệ thuật và kiến trúc, tạo nên dấu ấn riêng của một quốc gia Đại Việt tự chủ.
Không gian lịch sử của Vương triều Trần còn gắn với những vùng đất từng giữ vai trò phát tích, xây dựng hậu cứ và hình thành các công trình phòng thủ, tôn giáo có ý nghĩa chiến lược. Vùng đất Ninh Bình, Nam Định và Hà Nam (hiện thuộc tỉnh Ninh Bình) nằm trong không gian văn hóa – lịch sử liên vùng này.
Nghệ sĩ Nhân dân Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc; Nghệ sĩ Ưu tú Đào Quang, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc khu vực Đồng bằng Bắc Bộ tặng hoa, trao Bằng vinh danh cho các cá nhân có nhiều đóng góp cho sự nghiệp nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc.
Từ góc nhìn đó, 35 tham luận tại hội thảo tập trung làm rõ vai trò của ba vùng đất trong quá trình hình thành, xây dựng và phát triển Vương triều Trần. Các nhà nghiên cứu đồng thời khai thác nhiều nguồn sử liệu, kết quả khảo cổ học, hệ thống di tích, di vật, hiện vật còn được lưu giữ tại địa phương.
Các nghiên cứu cũng mở rộng sang những trung tâm tín ngưỡng, tôn giáo, công trình kiến trúc, lăng mộ, đền, chùa, lễ hội truyền thống và nghệ thuật dân gian mang dấu ấn thời Trần.
Từ lịch sử chính trị, quân sự đến văn hóa, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng, các tham luận cho thấy một bức tranh đa chiều về di sản triều Trần. Trong đó có những nghiên cứu về văn hóa thờ Mẫu, tín ngưỡng dân gian và sự giao thoa giữa các giá trị lịch sử, văn hóa, tâm linh được lưu truyền qua nhiều thế hệ.
Số hóa nguồn tư liệu, kết nối các điểm đến tiêu biểu
Từ những nghiên cứu về di sản các đại biểu đặt vấn đề làm thế nào để các giá trị ấy được tiếp tục phát huy trong đời sống hôm nay.
Các đại biểu cho rằng, nhìn lại triều Trần cũng là dịp nhận diện những giá trị vẫn còn ý nghĩa như ý chí độc lập, tinh thần đoàn kết, lòng yêu nước, nghệ thuật dùng người, sức mạnh của nhân dân và khả năng quy tụ sức mạnh dân tộc trước những thử thách lớn.
Các đại biểu tham dự hội thảo
Với hệ thống di sản phong phú, việc bảo tồn cần đi cùng với cách thức khai thác phù hợp. Tại hội thảo, các nhà khoa học, nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa đề xuất tăng cường liên kết trong bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị hệ thống di sản Vương triều Trần trên địa bàn tỉnh.
Trong đó, hướng được nhấn mạnh là đẩy mạnh nghiên cứu, số hóa tư liệu và quảng bá di sản; xây dựng các tuyến, điểm du lịch văn hóa, lịch sử, tâm linh kết nối những di tích tiêu biểu;. Việc số hóa giúp lưu giữ lâu dài, thuận tiện tra cứu và giới thiệu rộng rãi các nguồn tư liệu lịch sử. Trên nền tảng đó, các đền, chùa, lăng mộ và không gian lễ hội có thể được kết nối thành những điểm đến trong hành trình tìm hiểu về triều Trần, đồng thời phát huy hiệu quả hơn các giá trị di sản phục vụ phát triển du lịchbền vững, thay vì để các di sản phát huy riêng lẻ.
Lãnh đạo Sở Văn hóa và Thể thao tặng hoa chúc mừng hội thảo.
Sau 800 năm, những dấu tích của triều Trần vẫn hiện diện trong không gian văn hóa, tín ngưỡng và đời sống cộng đồng. Giá trị của di sản vì thế không dừng ở việc lưu giữ ký ức lịch sử, mà còn nằm ở khả năng kết nối con người hôm nay với những câu chuyện của quá khứ.
Kỷ niệm 800 năm sáng lập triều Trần (1226-2026) là dịp nhìn lại một triều đại có vị trí đặc biệt trong lịch sử dân tộc, đồng thời đặt ra yêu cầu tiếp tục nhận diện, gìn giữ và trao truyền những giá trị ấy cho các thế hệ sau.
Song Hồng
